Milat'tan beş yüz yıl önce, ailenin ve ulusun geleneklerine bağlılık ahlakını kurmuş olan Konfüçyüs "aynı gökte iki güneşe, aynı ülkede iki hakana, aynı ailede iki babaya yer yoktur" dediği gibi, bu gün de komünist dünyada iki lidere yer olmadığı için, iddia sahipleri birbirleri ile ciddi olarak çatışmaktadırlar. Çin, Rusya'nın peyki olmaktan kurtulmanın çabası içindedir. Ondan dolayıdır ki bu günkü mücadele, komünist dünya içinde bir bakıma Rus ve Çin milliyetçiliğinin kavgası haline gelmiştir. Çok tanınmış bir Macar yazarı T. Meray'in dediği gibi, "işe büyük bir rüya ile başlanmıştı, insan denilen yaratık güzel ve tatlı rüyaları, daima karanlık gerçeklere tercih ettiği için, ideoloji ismini alan bu rüyaya insanlar, bir falın sihrine kapılır gibi kapıldılar. Artık yeni ve mutlu bir cemiyet doğacak, insan insanı sömürmeyecek, korkusuz ve hür yaşanacaktı". Böyle bir cemiyette Milletlerarası rekabetler ortadan kalkacak. Böylece Marks ve Engels, Dünya yüzüne getirdikleri ideoloji ile insanlara ebedi barış yolunu açacaklardı. Şimdi görüyoruz ki, Marks da Engels de teorilerini ortaya koyarken iki esaslı meseleye çok az önem vermişlerdir. Bunlardan biri, kökünü yaşama iç güdüsünden alan erdemlikler ve zaaflarla iç içe ve bir arada yaşayan insan karakteri, diğeri de teorilerin de üstünde sosyolojik kanunların var ettiği, tarihin, coğrafyanın, ekonominin ve duyguların ortak eseri (millet) gerçeğinin varlığı. Hiç şüphe yok ekonomi, ahlakın, düşüncenin temelinde rol sahibi idi, fakat dil ve kültür konusu da toplumların hayatında inkâr kabul etmez bir rol oynuyordu. Aslında gerek insan karakteri, gerek millet anlayışı iki ideoloğun tahminlerinden daha kuvvetli bir varlık halinde varlıklarını muhafaza ediyorlardı. Nitekim bu ideal ile işe başlayan 1864 birinci enternasyonali birkaç yıl güç bela yaşadı ve çekişmeler arasında, milliyetçi işçi partilerinin kurulmasıyla öldü.

---