Tarihten Dersler Çıkarmak
Mario Levi
Birçok kez söylemişimdir. En büyük kötülük insanın bir başkasını toprağından etmesidir. Daha büyük cinayet olamaz. Zulme uğrayan yaşamaya devam eder çünkü genellikle. Hayat bir başka coğrafyada içteki ölümlerle devam eder. Hasretin, dolayısıyla matemin ne zaman biteceği bilinmeden...
Toplumların tarihi de böyle haksızlıklarla yüklüdür. Savaşlar, göçler, sürgünler... Anlatmaya başlasan bitiremezsin. Hatırlasan, için acır, parçalanır... Yüzyıllardır, hatta binyıl-lardır yaşanan hikâyeler bunlar. İşin kötüsü hâlâ yaşanıyor. Hem de çok yakınımızda... İçimizde, derinlerimizde...
Kimi hikâyeler, belki kendimizi içine çektiğimiz sınırların şartları, belki de zamanın yaşattıkları yüzünden bize dokunmadan geçip gidebilir. Yirminci yüzyılın hiç şüphe yok ki en büyük felaketi olarak tarihe geçen ikinci Dünya Savaşı’nm hemen öncesinde yaşananlar da bu topraklarda yaşayan birçok insanın uzağından geçip gidebilirdi. Bu topraklardan bir ses kendini duyurmasaydı tabii.
Artık bilen biliyor. Savaş öncesindeki 1930’lu yıllarda Ya-hudiler için Almanya’da yaşamaya devam etmek tabiri caizse ölümle raks etmek manasındaydı... 

---