Bu cilt 1908'de başlıyor ve 1980'de bitiyor. Önce, neden 1908'de başlandığının hesabını vermeye çalışmalıyım. 1. ciltte 1908'i Türk Yakın Çağı'nın başlangıcı olarak önermiş bulunuyordum. Hemen belirteyim ki, bu hususta, bana II. Meşrutiyet'in Cumhuriyet'in "siyaset laboratuvarı" olduğunu öğreten Tunaya 'ya en az bir ilham borcum var. Bu düşünce kimilerine aykırı gelebilir. Bunlar, Türk Yakın Çağı'nı 20. yüzyılda başlatmak gerekiyorsa bunu 1923'de veya 19 Mayıs 1919'da ya da 23 Nisan 1920'de başlatmak isteyebilirler. Hatta 1908 tarihini başlangıç olarak almayı biraz da Atatürkçülüğün ruhuna aykırı bulabilirler. Şüphe yok ki, Cumhuriyetin köktenci dönüşümlerini II. Meşrutiyet'te bulamazsınız. Ama Türkiye 1919, 1920 ya da 1923'deki mecrasına 1908'de girmiş bulunuyordu. Mecra dedim. Evet, tarihte büyük çağ değişikliklerini su terimleriyle anlatmak çok uygun oluyor sanıyorum. Çağ değişikliğini gösteren tarih, suların bambaşka bir istikamete doğru akmaya başladığı tarihtir. II. Meşrutiyet'in suları Cumhuriyet'in sularına göre belki çok cılız, çok bulanıktı. Ama gidiş, o gidişti, Esasen 1908 ihtilalini yapanların içinde Atatürk ve Milli Mücadele arkadaşları yok muydu? Burada kısaca neden 1908 öncesinde çağ ayrımının olamayacağını açıklamak gerekir. Osmanlı Devleti ta Lale Devri'nde ıslahata (Frenkçesi reform) başlamıştı. III. Selim'le birlikte ıslahat hızlandı, fakat hüsrana uğradı. II. Mahmut döneminde daha da hızlandı. Tanzimat ıslahatı belki aynı hızla ve derinleşerek, daha kurumlaşarak devam etti. Fakat bunlar hep tepeden inme (yani Saraydan inme) veya Fuat Paşa'nın tarif ettiği "pabuççu muştası gibi yandan kuvvet" (Babıali ve liberal devletler desteği) ile ve her iki halde de zoraki, yarım yamalak yapılan şeylerdi. Ortamı elverişli bulunca, II. Abdü1hamid o Tanzimat gidişine acı bir 'fren' yaptırıp ülkeyi 'Büyük Karanlığa' sokabilmişti. Vahdettin'in 1918-20 dönemindeki mutlakıyet denemesini saymazsak, tepeden inme gücün son baharıydı II. Abdülhamid istibdadı.

---