Osmanlı Devleti İstanbul'un fethinden sonra azınlıklara, yani Ortodoks, Ermeni ve Yahudi gibi gayr-i Müslim cemaatlere din ve vicdan serbestliği tanımıştır. Bu serbestlik ortamı içinde gayr-i Müslimlere koruyuculuk kisvesi altında destekte bulunan Fransa, ilk olarak Kanuni devrinde verilen kapitülasyonlarla birlikte Osmanlı ülkelerinde birçok okul, yetimhane, hastane gibi müesseseleri kurmaya başlamıştır. XIX. Yüzyıl başlarından itibaren de Amerika ve diğer Avrupa devletleri bu dini ve ekonomik amaçlı kültür faaliyetlerine girişmişlerdir. Son yıllarda konu ile ilgili araştırmalar artmakla birlikte eksikliklerinin de olduğu bizzat bu çalışmaları yapanlarca kaydedilmektedir. Hazırladığımız bu eserde Amerikan müesseseleri Başbakanlık Osmanlı Arşivleri Dairesi Hususi 479 / 109 numaralı defterin verdiği bilgiler bir bütünlüğe kavuşması bakımından konu ile ilgili mevcut araştırmalardan da geniş ölçüde faydalanılarak değerlendirmeye çalışılmıştır. Söz konusu defterde Devlet Merkezi İstanbul (Dersaaadet) ve çeşitli vilayetlerde mevcut Amerikan müesseseleri hakkında bilgiler verilmektedir. Bu vilayetler defterdeki düzene göre Adana, Aydın, Halep, Erzurum, Ma'muretü'l-aziz, Sivas, Bitlis, Diyarbakır, Suriye Beyrut'tur. Kudüs-i Şerif ve Cebel-i Lübnan Mutasarrıf1ıkları da ayrı başlık altında defterde yer almaktadır. Kitabımızda daha önce Fransa, Almanya ve İngiltere gibi yabancı devletlerin sosyal ve kültürel müesseseleri üzerine yaptığımız çalışmalar tekrar gözden geçirilerek arşiv kaynakları, yerli ve yabancı basılı eserler ve tezlerden istifade ile konu hayli genişletilmiş ve farklı devletlerin kurdukları müesseseler arasında mukayeseler yapılmış ve konuya bir bütünlük kazandırılmaya çalışılmıştır. XX. Yüzyıl başlarında Osmanlı ülkesinde var olan yabancı müesseselerin vilayetlere göre dağılımı vilayetlerin, şehirlerin sıralamasında 1913 ve 1916 tarihli belgedeki idari taksimat esas tutulmuştur. Ancak arayışlarımızı idari taksimata teksif etmediğimizden dolayı, daha önce açılan veya diğer basılı kaynaklarda bulunan müesseselerin yerleri değişik tarihlerde başka vilayetlere bağlı olabileceği göz önüne alınarak…

---