Yahya Kemal, Üsküdar’ı “İstanbul fethini gören şehir” olarak niteler. Üsküdar, kültür, edebiyat ve irfân hayatımıza kazandırdıklarına bakılırsa, bu “görme” eylemini fetihten sonra da sürdürmüştür. Diğer bir ifadeyle Üsküdar, fetihle birlikte gözlerini kapayan yahut bakışlarını başka yerlere çeviren bir şehir değildir. İstanbul, Osmanlı siyasetinin merkezidir. Üsküdar işe, Eyüp’le birlikte, o siyasete asıl şeklini veren irfân merkezlerinden biridir.
Üsküdar, yetiştirdiği şâir, yazar ve ilim adamlarının yanında, sarayın yorucu atmosferinden kaçmak isteyen ümerânın da sığındığı bir huzur adasıdır. Yalıların, köşklerin, camilerin, kütüphanelerin, çeşmelerin, han ve hamamların imarında katkısı olan ümerâ, Üsküdar’da teneffüs ettiği ruhânî havayı saraya taşımış olmalıdır. Bu tebliğin konusu, Üsküdar’da bu ruhânî havanın oluşmasına katkıda bulunan muhitlerdir. Sarayla doğrudan ilişkisi olan Aziz Mahmud Hüdâyî’nin oluşturduğu muhit bilinmektedir. Belki sarayla doğrudan doğruya ilişkisi olmamakla birlikte, bu kültür havzasının teşekkülünde katkısı olan başka muhitler de vardır. Burada, kısaca şehir ve insan ilişkisine atıfta bulunularak Hüseyin Vassâf’m Sefîne-i Evliyi1’smdan yola çıkılarak, Üsküdar’daki irfânî muhitlere dair bazı değerlendirmeler yapılacaktır...

---