Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılışına kadar varan Gerileme Dönemi üç yüzyıl sürdü. Üç kıtaya yayılmış olan imparatorluk toprakları 20. yüzyıla varıldığında küçüle küçüle Cumhuriyet'in bugünkü sınırlarına dayandı. Bu süreç milyonlarca insanın göçe zorlanması demekti. Kurtuluş savaşımızın zaferle sonuçlanması üzerine bu göç gayri-müslim halkları da kapsadı. Yaklaşık iki milyon Yunanlı doğdukları toprakları terkederek Yunanistan'a sığınmak zorunda kaldı. Buna karşılık doğduğu topraklar şimdiki Yunanistan olan yaklaşık bir milyon Müslüman Türkiye' ye getirildi. Bu olgu 19. yüzyılda ilk önce Hristiyan azınlıklarda kök salan ardından da Türkleri de kapsayan milliyetçilik dalgasının doğal sonucuydu. Lozan Antlaşması bu azınlık mübadelesinin (değiş-tokuşunun) resmi belgesidir. O tarihsel koşullarda bu bir zorunluluktu görüşündeyiz. Bu çalışmada bu konu tartışılmamaktadır. Olan olmuştur. Olanın sonuçları üzerinde yorum yapılmaktadır. 1915-16 yılları savaş koşullarında gerçekleşen ve en azından 650 bin insanın ölümüyle sonuçlanan Ermeni tehciri de konumuz dışındadır. Mübadele sonucu göçe zorlanan insanlar bağımlı kapitalist ekonominin en aktif unsurlarıydı. Osmanlı kent ve kasabalarında çarşı daha çok onlardan oluşuyordu. Hem ticaret alanında hem zenaat alanında. Ülkeye gelen Müslüman göçmen ise çok daha geri durumda olan Balkanların tarım bölgelerinin insanlarıydı. Gidenlerin yerini dolduracak durumda değillerdi. Bu bakımdan azınlık mübadelesi ekonomik alanda bir yıkım oldu. O dönemde nüfusu beş milyon olarak bilinen Yunanistan'a iki milyona varan bir göçmen kitlesinin akın edişi de o ülke için büyük problemdi. Yunanistan bu yükü kaldıracak durumda değildi. Gelenler geldikleri topluma uyum sağlayana kadar büyük acılar çektiler. Benim çocukluğum Edirne'de geçti. Edirne'nin Birinci Dünya Savaşı'ndan önceki nüfusu 150 bin idi. O zamanki başkent İstanbul'dan sonra gelen bu kozmopolit büyük şehir, Selanik'ten de İzmir'den de nüfus bakımından daha kalabalıktı. Edirne'de yedi konsolosluk vardı. Bunlar 1920'lerde bile kapılarını kapamamışlardı...

---