ANADOLU'DA YAHUDİ YERLEŞİM BÖLGELERİNİN mevcudiyeti muhtelif tarihçiler tarafından belirtildiği ve arkeolojik kazılarla belgelendiği gibi, Hazreti İsa'nın havarilerinin gezileri ve Musevileri Hıristiyanlığa çağrı nutukları vesilesi ile Yeni Ahit'in değişik bölümlerinde de zikredilmiştir. İster belgelenemeyen bir sava göre Nuh Tufanı sonrası Ağrı Dağı veya Hazreti İbrahim'den (Avraam Avinu) sonra Urfa'dan Batı'ya doğru ilerleyerek Anadolu'ya dağılmış olsun, ister ticaret amacıyla gelerek buralara yerleşmiş veya Romalılar tarafından esir alınarak bu bölgelere yerleştirilmiş olsun veya M.Ö. 202 yılında Seleukos Kralı III. Antiokhos (Antiochos) tarafından Babil'den alınıp isyan eden Lidya ve Frigya bölgelerine yerleştirildiği bilinen iki bin kadar Yahudi ailesinin fertleri olsun, Musevilere M.Ö. 4. yüzyıldan itibaren Ege Bölgesi (Edremit, Bergama, İzmir, Efes, Ödemiş, Sardes, Milet, Foça vs.) başta olmak üzere Ön Asya'nın değişik kentlerinde (Bursa, Ankara, Konya, Amasya, Tokat, Samsun, Tarsus, Urfa, Gaziantep, Van vs.) rastlanmaktadır. Cemaat ve Sinagog'dan ibaret klasik antik Yahudi yerleşim merkezi sistemine göre yönetilen bu toplumlardan günümüze kadar uzanan ve halen bilinen en eski sinagoglar 19. yüzyıl sonlarında bir Alman arkeoloji kazı heyeti tarafından bulunan ve 3-4. yüzyıla ait olduğu sanılan Milet ile, 4-5. yüzyıla ait Priene sinagoglarıdır. 1875'de saptanan ancak daha sonra kaybolup bir daha izine rastlanmayan bir kitabeden, Foça'da da antik bir sinagogun bulunduğu anlaşılmaktadır. Antik dönemin en görkemli sinagogu olarak kabul edilen Sardes Sinagogu 1960 kazılarında bulunmuş ve restore edilerek ören yeri olarak ziyarete açılmıştır…

---