Ekonomi tarihi açısından XIX. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu için oldukça sancılı geçti. İmparatorluğun yenilikçi kanadı, geri kalmışlığın temelinin "yaratamadığı üretim ilişkileri"nde yattığının farkına varmıştı. Böylelikle Serbest Ticaret Anlaşması ve Tanzimat Fermanı'nın gereklilikleri yerine getirilerek, imparatorluğun kapıları ilk kez, kapitalist bir toplum düzenine açıldı. Tabii ki çok geçmeden, Avrupa örneğine göre düzenlenen alt ve üst yapı kurumları, Osmanlı'da bir bir hayat buldu. Yüzyılın ilk yarısının sonlarına doğru açılan iş hayatı ve devlet gelirlerindeki artış, üst gelir tabakalarında sadece Batı mallarını değil, Batı usulü hizmet tüketimi anlayışını da körükledi. İlk Batı usulü açılan mağazalar, dışarıdan alınan ilk borçla yapılan saraylar, hep bu yeni zihniyet dünyasının gereklilikleri olarak algılanıyordu. Bu öyle yeni bir dünyaydı ki, Osmanlı'nın, şimdiye kadar bünyesinde bulundurmadığı yeni kurumları, iktisadi bünyesine katması gerekiyordu. İktisadi yapısında "şirketleşme" olgusuna yer yoktu; fakat çok geçmeden bu konuda ilk adımını atmak zorunda kaldı. 1851 yılında ilk yerli anonim şirket olan Şirket-i Hayriye'nin kurulması, Türkiye ekonomisi açısından farklı anlamlar taşıyordu. Onların bu girişimleri Osmanlı padişahı ve bürokrat aydınlarının; şirketleşme, onun da ötesinde kapitalistleşme yönünde bir düşünce ve hareket birliğine yöneldiklerini gösteriyordu. Şirketin hisse senetleri, padişah, annesi Bezmialem Valide Sultan, Reşit Paşa ile dönemin ileri gelen bürokrat, asker, tüccar ve bankerleri tarafından satın alındı. Sadrazam Mustafa Reşit Paşa, bu tarz yatırımlar konusunda yeterli bilgi ve tecrübeden yoksun olan sermaye sahiplerini teşvik ediyor, çoğu kişi de Reşit Paşa'nın hatırı için hisse senedi alıyordu. Şirket-i Hayriye'nin kurulmasıyla, kapitalist bir toplum düzeni, kalkınmanın gerekli ve yeterli şartı olarak kabul ediliyordu. Bundan böyle, kapitalistleşme arzusunda birleşen Osmanlı aydınları, bunu gerçekleştirmenin iki ayrı (liberal ve himayeci) yolunu gündeme getirip tartışacaklardı…

---