Gelirleri artırmak (tezyid-i varidat) ve harcamaların içinden lüzumsuz olanları ayıklayarak giderleri azaltmak (tenkih-i masarifat) Sultan II. Abdülhamid dönemi Osmanlı mali idaresinin temel hedefiydi. İlk bakışta ulaşılması oldukça kolay gibi görünen bu hedefin gerçekleştirilmesi bir hayli zordu. Bu zorluğu aşmanın ilk şartı sıkı mali politikalar izlenmesiydi. Sultan II. Abdülhamid döneminde faaliyet göstermiş olan maliye komisyonları bu şartı yerine getirmeye çalışmış ve mali politikaların şekillenmesinde etkili olan kurumlar arasındaki ilişkiler ağının tam merkezinde yer almıştır. Bu nedenle maliye komisyonlarını ve faaliyetlerini incelemek, dönemin mali idaresini anlamamızı kolaylaştıracaktır. Bu çalışma II. Abdülhamid dönemi mali idaresini maliye komisyonlarına odaklanarak incelemektedir. Haleflerinden borçlarını ödeyemediği için iflasını ilan etmiş bir maliye devralan Sultan II. Abdülhamid, yabancıların mali denetimi altına düşme korkusunu her zaman hissetti. Bu korku, padişahın aşırı tedbirli ve müdahaleci tavrıyla birleşince maliyede işlerin sıkı tutulması zorunlu hale geldi. Devletin mali itibarının sürmesi borçların düzenli olarak ödenmesine bağlıydı. Ayrıca devlet, memurlarına düzenli maaş vermeli, ordunun mühimmatı ve modernizasyonu için gerekli parayı ayırmalı, eğitim kurumlarını ülkenin her yanına yaymalı ve iktisadi gelişme için gerekli yatırımları yapmalıydı. Yeni borç almak gibi bir lüksü de bulunmayan hazinenin bu durumda yapabileceği tek şey, gelirlerini artırıp giderlerini azaltmaktı. Durumun ciddiyetinin farkında olan Sultan II. Abdülhamid, babası ve amcasının aksine işleri Babıali'ye bırakmayarak mali sistemi güçlü bir şekilde denetleyip yönlendirdi, bunu yaparken de maliye komisyonlarını bir vasıta olarak kullandı. Komisyonlar ise padişahın hem maliyeyi denetlemesini sağladı, hem de yapmak istediği ıslahatlar üzerinde çalıştı. Bu dönemde devlet idaresinin Sultan Abdülhamid'in keyfi tutumlarının ve müstebit arzularının esiri olduğuna dair literatür de yaygın bir kanaat vardır. Bu kanaat çok keskin bir yargı içerir. Bu çalışmada, bu yargıyı doğrulamak veya çürütmek gibi bir amaç taşınmamaktadır...

---