Tanzimatın yüzüncü yıl dönümü münasebetiyle neşredilen bu eserde o devrin para telâkkilerini ve bu vadide getirdiği yeniliği incelemek bana düştü.
Bugün artık tavazzuh ve taayyün etmiş bir hakikattir ki, içtimai, siyasî, İdarî ve hattâ tabii inkılâp ve tâhavvüller hiçbir suretle muayyen bir dakika ve saatte başlamış addolunamaz. Faraza, Fransızların büyük ihtilâli 1789 senesi başlamış sayılarak, her yıl o gün resmî bir dönüm noktası gibi tesit olunuyorsa da, inkılâbın mebdei, kırallık devrelerinin uzun ıstırap ve bakımsızlık senelerine uzar ve kökleri oralarda araştırılmak lâzımgelir, nitekim neticelerini de, belki bugünlere kadar ulaştırmak icap eder. Binaenaleyh muayyen bir gün ve bir dakika nihayet hadiselerin seyrinde bir andır, bir noktadır. Evvel ve sonrasiyle sıkı sıkıya bağlıdır. Mukaddematı olmayınca bu hâdise anlaşılamıyacağı gibi, mabadi de bulunmadıkça izah edilemez.
Bu izah etmek istediğim noktanın açıkça kavranılması çok iyi olur. En iptidaî vaziyete, bir nokta ve ana ircai çok açık ve bedihi gibi olan tabiî bir hâdise nazarı dikkate alsak, faraza, bir ölüm veya doğum hadisesi, artık burada zannolunabilir ki, bu vakıalar takvim kâğıtlarında yazıldığı veçhile falan senenin, filân gün ve saatinde oldu. Fakat, bir doğum hadisesi ona takaddüm eden uzun bir devrenin mahsulüdür. Nitekim ölüm de öyle. Mevt sebepleri çoktan hazırlanmış, günler, aylar ve hattâ bazen yıllarca bünyede tahribat yapmış ve sonra ani bir inkıta ile hayat ipi kesilmiştir. Binaenaleyh ölüm hadisesini iyi anlamak, ona mütekaddim, marazi sebeplerini teşhis etmeğe bağlıdır. Ayrıca ölümden sonraki inhilâl ve infisahları, yani mevtin avakıbını bilmek te. O fili mütecerrit, münferit bir vaziyete sokmamak için lâzımdır. Ölümde nihayet takallübün bir noktasıdır. Evvel ve âhırı vardır ve takallübat yalnız o noktaya münhasır değildir. Bütün hayatı imtidadınca böyle infisahlar ve yeniden kurulmalar devam edegelmiştir. Nitekim mevti de, bu türlü istihaleler — bu defa başka şekillerde — takip edecektir:

---