3 İkinci teşrin 1839, "Tanzimatı Hayriyenin ilanı" dediğimiz vak'anın tarihi ve bu sene de bunun yüzüncü yıl dönümüdür. Gülhane'de büyük merasimle okunarak dünyanın dikkati, üzerine çekilmek istenilen Hattı Hümayun'un, ve bununla başladığı ilan olunan hareketin, kanaatimce, şümul ve ehemmiyetini, mahiyet ve karakterini anlayabilmemiz, daha sonra da onu vuzuhla ifade ve tarif edebilmemiz, hatta neticelerini görebilmemiz' için, tarihteki; daha doğrusu diğer vak'alar arasındaki mevkiini dikkatle tayin etmek, onun nasıl tarihi bir seyrü tekâmül mahsulü olduğunu ve daha sonraki vak'alarla irtibatının neden ibaret bulunduğunu göstermek lazımdır. Orta zamanların sonlarıyla yeni zamanların başlarında Osmanlı devletinin, güçlü bir askeri ve mutlak devlet sıfatıyla, feodal hayattan yeni kurtulmakta olan Avrupa'ya nasıl takaddüm ve tefevvuk ederek büyük bir rol oynadığını hepimiz biliriz. Bu tefevvuk neticesi olarak, birkaç hamlede, bir taraftan Orta Avrupa'ya, diğer taraftan Garbi Akdeniz'e kadar yayılan Osmanlı devletinin, biraz sonra ciddi mukavemetlerle karşılaştığını ve bu mukavemetlerin, Rönesans ve Reform ile coğrafi keşiflerin ve neticelerinin tesiriyle meydana gelen yeni şartlardan dolayı gittikçe arttığını da bilmeyen yoktur. XVII. asrın büyük bir kısmında Osmanlı devletinin, dahili didişmelerle yıprandığı, Avrupa'nın da, kendisini bulmak ve istikbalde üzerinde yürüyeceği yolu çizebilmek üzere dahili ve harici boğuşmalarla uğraşarak geliştiği ve bu suretle iki taraf arasında bir nevi muvazene teessüs ettiği de malumdur. Mücadelenin yeniden ve bütün şiddetiyle başladığını görmek için asrın sonlarını beklemek lazım gelir...

---