Osmanlı İmparatorluğu varlığım devam ettirdiği süre zarfında, her devlet gibi çeşitli kurumlar oluşturmuş, kendisine intikal eden bazılarını da kendi felsefesine bağlı olarak değiştirmiş ve yenilemiştir. Bunlardan birisi de din değiştirme (ihtida/irtidat) ile ilgili işlemlerin kurumsallaşmasıdır.
Hz. Muhammed’in İslâm’ı tebliğ etmesiyle başlayan ihtidanın tarihi, bir yönüyle İslâm’ın tarihini de yansıtmaktadır. Bir ruh halini yansıtan ihtida ilginçtir ki, dil ile söylemeden anlaşılamaması dolayısıyla, hiçbir zaman net ve kesin kelimelerle yorumlanamamıştır. Ancak kelimelerin hayat bulduğu kağıtlara (belgelere) aktarıldığı ölçüde bazı yorumlar yapılabilmiştir. İşte biz de tarihî yönünden felsefî yönüne, sosyolojik, ekonomik yönünden psikolojik yönüne kadar pek çok yönü olan böyle bir konunun, genelde Osmanlı tarihinde özelde Tanzimat dönemi gibi özel ve özellikli bir dönemde nasıl bir seyir, ne gibi bir yol izlediğini, birinci el kaynaklardan yola çıkarak ortaya koymayı amaçladık.
Çalışmamız bir giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş’te araştırmamızın konusu, önemi, kaynakları, kavramsal çerçevesi ve Tanzimat öncesi Osmanlı’da din değiştirme konusu hakkında bilgi vermeye çalıştık.
Birinci Bölüm’de, ihtidanın sebepleri ve süreci, arşiv belgeleri ışığında teorik ve pratik açıdan ele alınmıştır. Teorik olarak ihtidanın sebepleri dinî, ekonomik, sosyal ve psikolojik açılardan incelenmeye çalışılmış, ihtidanın resmî sürecinden sonra, pratik olarak ihtidanın toplum içerisinde nasıl uygulandığı değerlendirilmiştir.
İkinci Bölüm’de, daha önce teorik ve pratik açıdan ele aldığımız ihtida meselesinin sonuçları ortaya konulmuştur. Bu sonuçlar mühtedilerin kişisel ve sosyal değişiklikleri ile hem Müslümanların hem de Gayrimüslimlerin tepkilerini içermektedir. Bu bölümde ayrıca mühtediler ile ilgili sosyal ve hukukî meseleler ele alınmış, konuyla ilgili istatistik! denemeler ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Üçüncü Bölüm’de ihtidanın zıddı olan irtidatın sebepleri ve süreci ele alınmıştır. Bu süreç içerisinde mürtedlerin durumları çeşitli açılardan değerlendirilmiş ve bunlarla ilgili olarak da istatistik! denemeler yapılmıştır...

---