Sultan Abdülaziz Ha milli tarihimizin en büyük şahsiyetlerinden biridir. Böyle olduğu halde, bir takım yenilik ve Avrupalılaşma hareketleri tezgâhlayan mütehayyizan (seçkinler) ile çatıştığından şahsiyetinin büyüklüğü anlaşılmamış ve yahut da anlaşılmış olsa bile kasten ortaya konulmamış ve hatta ters ifade edilmiştir. Bu durum aradan geçen bir asırlık zamana rağmen hala devam etmektedir. Sultan Abdülhamid Han zamanında ise, menfilikler daha ziyade su yüzüne çıktığı ve bunlarla mücadele daha büyük ölçüde şiddet ve kesafet kazandığı içindir ki, O, Sultan Abdülaziz Han'a nazaran daha çabuk aktüel olmuş ve devrinin gerçeğine nüfuz edilmeye başlanmıştır. Buna da onun dostları ve davasından olanlardan ziyade, düşmanları ve kendisine isyan bayrağı kaldıranların daha büyük ölçüde rolü vardır. Sultan Abdülhamid Han, bu bakımdan daha şanslı telakki edilebilir. Zira hayatı Sultan Abdülaziz gibi dramatik (Hailevi) bir son ile nihayet bulmadığı gibi, haklılığı da daha çabuk ve daha bariz bir surette anlaşılabilmiştir. Hâlbuki Sultan Abdülaziz'i henüz "az çok mürekkep yalamış" ve "dava adamı" geçinen pek çok mukaddesatçı yazarın bile anlamadığı, onun devrinin vukuatına en küçük ölçüde nüfuz edemediği yazıp çizdikleriyle meydandadır. Böyle garip ve anlaşılmaz bir mantıksızlıkla hatta çoğu kere güya Sultan Abdülhamid Han'ın büyüklüğünü göstermek gayretiyle, Sultan Abdülaziz Han'ı küçültmeye çalışmakta ve onun hakkında çoğu garpçı düşmanlarının uydurduklarını tekrarlamak bedbahtlığından kurtulamamaktadırlar.

---