17. yüzyılda Papalık Ermenilerin üzerindeki gücünü artırabilmek için bir misyonerlik okulu kuruyor ve misyonerlik faaliyetlerine başlıyor. Papalığın bu çalışmaları yaklaşık 150 yıl sonra meyvelerini veriyor ve Katolik Ermeni Cemaati geniş bir kitleye ulaşıp kemikleşiyor. Tabii ki bu durum Ortodoks Ermenilerin hiç hoşuna gitmiyor ve "Patrik Katolik Ermenileri kiliseye aldı, hepimizi Katolik yapacak' diye bir söylenti yayılıyor. Bu durum Osmanlıdaki ilk Ermeni isyanını başlatıyor. Sanıldığı gibi ilk Ermeni isyanı Osmanlıya karşı ulusal nedenlerden dolayı çıkmıyor bir cemaat ve mezhep meselesi yüzünden çıkıyor. İsyan sonucunda nur topu gibi yeni bir cemaat doğuyor: Katolik Ermeni Cemaati. Kendisi de bir Ermeni olan ve henüz 26 yaşında olan Saro Dadyan "Osmanlının Gayrimüslim Tarihinden Notlar' adlı kitabına girişi bu olayı anlatarak başlıyor. Kırılma noktasının ikincisi ise 1821 de Mora'da çıkan Yunan İsyanı. Çünkü bu isyan sonucunda Rumlar Osmanlı bürokrasisindeki ayrıcalıklı konumunu kaybediyor ve Ermeniler bürokraside hızla yükseliyorlar. Öyle ki Osmanlının ilk gayrimüslim nazırı (bakanı) bir Ermeni olan Kirkor Ağaton. Kitaptaki ikinci makale ise bu hikâyeyi konu almış: Osmanlının ilk gayri müslim nazırı (bakanı) olan Kirkor Ağaton'un sevincinden kalp krizi geçirerek bir gün bile nazırlık yapamadan cennete gitmesini. Osmanlının Gayrimüslim Tarihinden Notlar, bu gibi portrelerle dolu. Hemen birkaçını örnek verecek olursam Musurus Paşa'nın diplomatik krize neden olan cimriliği, padişahla çiftliğine tavla oynayan Abraham Paşa'nın son on yılını fakirlik içinde geçirişi, Fransızların üstüne filmler çekilen "Demir Maskeli Adamı' nın aslında Tokatlı bir Ermeni olan Avedik olduğu, Bay Yüzde Beş Kalust Gülbenkyan'ın hikâyesi gibi onlarca hikâye var. Hikâyelerin tarihsel bir arka planla başlaması hikâyeleri daha anlaşılır kılıyor.

---