“İmanın, İslam topraklarında gözlemleyebileceğimiz en önemli kolektif tezahürü.” Müslümanlığı yakından tanıyan ve Mısır’ın başkentine gayet aşina iki Fransız uzmanının, Jacques Jomier ve Jean Corbon’un eserinde yer alan 1956 yılı Kahire’sine dair harikulade Ramazan tasviri işte bu cümleyle başlıyordu. Bu anlatım Müslüman takviminin, yani Hicri takvimin bu benzersiz ayını ele alan her araştırmanın başlangıç noktası olabilir.
Bu anlatımdaki her terimin ayrı önemi vardır. Önce “iman” terimi gelir, çünkü yüzyıllar boyunca maneviyatın yoğun biçimde yaşandığı din temelli bir ritüel olan Ramazan’ın Müslümanlık tarihindeki yerinin kökeninde iman bulunmaktadır. Ramazan bir yandan da “İslam toprağında gözlemleyebileceğimiz” “en önemli kolektif iman tezahürüdür”, çünkü Müslümanlığın belli başlı ibadet biçimleri arasında, toplu ibadet sadece camiye giden Müslümanları ilgilendirmektedir; öte yandan en önemli toplu ritüel olan ve her yıl yüz binlerce mümini bir araya getiren Mekke’ye hacca gitmek de dünyadaki Müslüman nüfusun çok küçük bir oranının katıldığı etkinliği temsil etmektedir. Sayı bir yana, “tezahür” teriminin çok önemli bir yan anlamı daha vardır: Ramazan zahiridir, göz önündedir. Jomier ve Corbon’un belirttiği gibi, “gözlemleyebileceğimiz” bir ritüeldir, kamusal mekânlarda emarelerine de rastlanabilir...

---