Osmanlı'da Mahkûm Olmak, zindan kültüründen hapishanelere geçişi, hapishanelerde yapılan reformu, Cumhuriyet ile kurulmuş yeni bir devlete devredilen ceza infaz kurumlarını ve bu kurumların özelliklerini belirleyen bir çalışmadır. Özellikle, Abdülmecid, II. Abdülhamid ve II. Meşrutiyet dönemlerinde, hapishanelerin gelişimi ile ilgili yapılan büyük değişikliği derinlemesine ortaya koyma amacını taşımaktadır. Batı'da hapishanelerle ilgili çok ciddi çalışmalar yapılırken, Osmanlı hapishane kültürüyle ilgili çalışmaların eksikliği gözden kaçmamaktadır. "Mahkûm olma" ve "mahkûm olarak yaşama" dünyasının bize kapılarını açan, Midhat Paşa ve Taif Mahkûmları, Namık Kemal'in Mektupları, Jön Türklerin Zindan Hatıraları 1843-1903, Bir Devrin Siyasi ve Fikri Tarihi adlı eserlerdir. Bu konu ile ilgili eserlerin bir elin beş parmağını geçmeyecek kadar az olması, Osmanlı'da tutuklu ve mahkûmların büyük bir kısmının okuma-yazma bilmemesinden kaynaklanmıştır. Hasbelkader okuma-yazma· bilen birinin mahkûm olarak hapishane anılarını kaleme alması birçok rastlantının bir araya gelmesi ile mümkündür. Hapishane geleneğinin yaygın olmaması, Osmanlı klasik dönemiyle ilgili ayrıntılı bilgilere ulaşma olanağı vermemektedir. Ancak, esir ya da köle olarak Osmanlı zindanlarında kalan yabancı mahkûmların anıları aydınlatıcı bilgiler sunmaktadır. Hapishane ve koşullarının işlendiği birkaç eser de, II. Abdülhamid, II. Meşrutiyet ve Mütareke Dönemi'nde siyasi görüşlerinden dolayı hapse atılan aydınların kaleminden çıkmıştır. Bu dönemden öncesine dair herhangi bir eser bulmak olası değildir. Zaten dünya ve Türk edebiyatında bu konuyla ilgili pek çok eserin, var olan sistemle fikirleri uzlaşmayan yazar, şair ve aydınların hapse atılması neticesinde ortaya çıktığı görülmektedir. Osmanlı 'da Mahkûm Olmak'ın kaynak taraması uzunca bir süreye yayılmıştır. Burada önemli ayrıntılardan yararlanmak için resmi belgelerin kullanılması kaçınılmaz olmuştur. Şimdiye kadar bu konu ile ilgili, hapishaneler tarihinin ancak bir bölümünü içeren Emine Gürsoy Naskali ve Hilal Oytun Altun'un Hapishane Kitabı ile Zindanlar ve Mahkûmlar adlı eserleri ile Ertan Gökmen'in…

---