Bu çalışma 1960 ve 70'lerde Türk tarihi ile ilgili bazı yeni tezlerin ortaya atıldığı bir tartışma ortamında düşünülmüş ve kaleme alınmıştı. Bugün kitabın gözden geçirilmiş ve yer yer düzeltilmiş yeni bir baskısını okuyucuya sunma fırsatından yararlanarak bazı ek gözlemlerimi de ifade etmek istiyorum. 1950'lerde, Türkiye'de demokratik bir düzenin kurumsal yapısını gerçekleştirmeye yönelik fikri ve siyasi bir kavga dönemi geçirildikten sonra, düşünce hayatımız 1960'larda tarihten kaynaklanan yapısal sorunlarla hesaplaşmaya yönelmişti. Yaşanan sarsıntılı bir deneyimden sonra bazı hukuki düzenlemelerle çağdaşlaşma sorunumuzun çözülemeyeceği anlaşılmıştı. Aynı bağlamda, yakın tarihimizde Tanzimat'tan itibaren girişilen yenileşme hareketlerinin de Batı'daki gelişmeden farklı nitelikte olduğu kabul edilmeye başlanmıştı. Bu yeni fikir atmosferi Batı'da Marksist düşüncenin kabuk değiştirme ve yeni sorunsallar yaratma çabasında olduğu bir dönemle örtüşmüş ve oradan da beslenmişti. Bu koşullarda somut olarak ortaya atılan sorunlar şunlardı: Geleneksel Osmanlı düzeni bir üretim biçimi olarak, Batı'daki evrim aşamalarını izlemiş miydi? Yoksa Asya tipi üretim biçimi (ATÜB) gibi, "Doğu"ya özgü, durgun bir altyapıda donup kalarak, çözülmeye ve yarı sömürgeleşmeye mi mahkûm olmuştu? "Despotizm" bu üretim biçiminin yine "Doğu"ya özgü ve kaçınılmaz bir sonucu muydu? Eğer öyleyse Osmanlı toplumunda eksik ya da değişik olan unsurlar nelerdi? Batı'dan farklı bir gelişmenin günümüze taşıdığı toplumsal ve siyasal sorunlar, "azgelişmişlik" gibi genel bir formülün ötesinde nasıl ifade edilebilirdi? 1960 ve 70'li yıllarda ülkemizde bu sorunlara yanıt arayan birçok eser yayımlandı. Bu araştırmalarda Osmanlı klasik çağında (1300-1600) feodal üretim biçiminin ya da ATÜB'ün egemen olduğu kanıtlanmaya çalışılmıştır. Öyle sanıyorum ki, söz konusu dönemde yapılan çözümlemelerde ATÜB lehine bir eğilimden söz etmek mümkündür. Bunda bir ölçüde sivil toplum ve demokrasi özlemi dışında, toplumbilimcilerden çok daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşan bazı romancılarımızın da katkısı olduğu kanısındayım...

---