Artık şüphe kalmadı... Harbe doğru gidiyoruz... Vatan için büsbütün yeni bir roman daha başlıyor... Acaba bu roman nasıl bitecek? Bu da mı bir trajedi; bu da mı atalarının, kardeşlerinin talihine sahip olacak? İşte bir soru ki kalbimi endişeler, heyecanlarla titretiyor... Harp için herkeste kör bir can atma görüyorum... Aç ve kuduz tarih, yakında yine büyük bir gıda kazanacak! İlerlemeyen milletleri idare, özellikle böyle buhranlı zamanlarda, ne kadar güç! Nasıl haşmetli, nasıl parlak ve fedakâr bir idare olmalı ki boşlukları, karanlıkları telafi etsin! Mesele o kadar tuhaf ve karışık bir şekil aldı ki ben bile ruhumu uzun uzadıya teftiş ve tahlil ediyorum da savaş taraftarı mıyım, barış taraftarı mıyım, mümkün değil anlayamıyorum. Ben ki o kadar açık bir barış severdim; ben ki savaşı insanlık için en müthiş bir afet ve aynı zamanda bir ahmaklık olarak kabul edenlerdendim... Bu elektrikli saatler benim de duygu sistemimi, ruhumun felsefe prensiplerini sarstı, hatta yerle bir etti. Şimdi ruhum şu dakikada başıboştur... Ne istediğimi bilmiyorum. Yalnız kalbimin derinliklerinde nasıl hassas bir sinirle duyar gibi oluyorum ki harp için hepimiz de mevcut şu düşkünlük ve istekte bir gaflet, bir körlük, bir avamlık var... Uğursuz bir önsezi ile romanın sonucunu karanlık ve olay örgüsünü önceden belirlenmiş ve tertiplenmiş görüyorum... Ah, bizde ve dışarda sefil engeller! Medeniyetin, yirminci asrın bütün bir şiddetle emrettiği ıslahatı yapmadık, yapamadık! Şimdi bu zalim kudretsizliğin pisliğini mazlum kanlarla mı temizleyeceğiz? Meğer seviyesi, toplumsal ve siyasi terbiyesi yükselmeyen hür milletler istibdat altında inleyenler kadar talihsiz imiş! Meğer böyle milletleri onlardan yetişmesi pek güç, temiz ve yüksek dehalar ancak kurtarabilirmiş! Ne elim, fakat ne şaşmaz bir hakikat!

---