Rusya İmparatorluğu yöneticilerinin Kuzey Kafkasya Müslüman ulusları için çözüm arama merakı ve buna karşılık, Osmanlı İmparatorluğu'nun kendi siyasi-sosyal çıkarları gereği Kuzey Kafkasya Müslümanlarını uyruğuna kabul etmesi, XIX. yüzyılın ilk yarısında bu ulusların kitlesel olarak Osmanlı İmparatorluğu'na göç etmelerine neden olmuş ve Yakın Doğu ülkelerinde yeni bir etnik topluluk, Kuzey Kafkas cemaati ortaya çıkmıştır. Osmanlı İmparatorluğu yöneticilerinin savaşkan Kuzey Kafkas uluslarının ileri gelen kişilerinden ordu ve devlet yönetim kademelerinde, özellikle de boyun eğdirilmiş halkların milli kurtuluş hareketlerinin bastırılmasında yararlanma ve imparatorluğun demografik tablosunu Müslüman unsur yararına değiştirme politikası, tüm devlet yönetim mekanizmasında Çerkeslerin rollerinin güçlenmesine neden olmuştur. Türkiye'nin devlet yönetim sisteminde Çerkeslerin oynadığı rolün incelenmesi, Osmanlı sultanlarının yürüttükleri milli politika, XIX. yüzyıl ortalarından başlayarak Osmanlı İmparatorluğu egemenliği altındaki halkların milli kurtuluş hareketleri sorunsalı ve bununla birlikte 1919-1923 yıllarında Milli Kurtuluş Hareketi'nin oluşumunun anlaşılması açısından çok büyük önem taşımaktadır. Osmanlı İmparatorluğu egemenliği altındaki ulusların kurtuluş mücadelelerinin bastırılması işinde Çerkes muhacirlerin etkin olarak kullanılması, tüm zulümlerin sorumluluğunun savaşkan Çerkesler ve Kürtler hesabına yazılmasına imkân vermiştir. Bu, yabancı unsurun, Türkiye yönetimi tarafından, bir ulus eliyle diğerini yok etme sisteminin bir aracı olarak nitelendirildiğinin kanıtıdır. Böylesi bir siyaset kendisinden bekleneni çoğu durumda haklı çıkarmıştır. Bu nedenle Babıali, 1878 yılında imzalanan Berlin Anlaşması'nın 61. maddesinde belirlenen reformları yerine getirerek, "Ermenilerin, Çerkesler ve Kürtlere karşı güvenliğini sağlamak"* zorunda kalmıştır. Türkiye'deki Kuzey Kafkas cemaatinin bir dizi neden ve rastlantının bir araya gelmesi sonucu Kemalist Milli Kurtuluş Hareketi'nde önemli bir rol oynaması...

---