Devletlerin en önemli merkez teşkilatlarından biri de şüphesiz hâriciyeleridir. Bir devletin devletlerarası ilişkilerini düzenlemesi, geliştirmesi, dış politik arenada aktif rol alabilmesi için köklü bir geleneğe ve sağlam teşkilat yapısına sahip bir Hâriciyeye ihtiyaç duyacağı muhakkaktır. Günümüzde “büyük” ve “güçlü devlet” mefhumu, ileri teknolojik imkânlara sahip devletleri hatırlatıyor olsa bile, derin bir gelenek oluşturamadıklan takdirde bu tip devletlerin uzun vadede “tarihî” olanın yanında tarih olacakları su götürmez bir gerçek olarak karşımıza çıkmaktadır.
Tarihte jeo-politik ve jeo-stratejik açıdan çok önemli bir mevkide asırlarca hüküm sürmüş olan Osmanlı Devleti’nin teşkilat yapısı henüz yeterince incelenebilmiş değildir. Osmanlı müesseseleri hakkında yapılacak çok yönlü araştırmalar bu devletin asırlarca nasıl ayakta kaldığını da ortaya çıkaracak olması açısından önemlidir. Geçmişini bilmeyenin geleceğini inşa edebilmesi mümkün ol(a)mayacağına göre, bu vadideki her ciddî çalışmanın kayda değer bir kıymet arz edeceği îzâhtan vârestedir. Konumuz, Osmanh Hâriciyesinde görev yapmış gayrimüslimler olması hasebiyle, devletin merkez teşkilatının en önemli unsurlarından biri olan Hâriciye Nezâreti’nin tarihî gelişimi ile ilgili özet bir bilgi vermek yerinde olacaktır:
Osmanlı Devleti’nde 1836 tarihinde kurulan ve Cumhuriyet döneminde “Dışişleri Bakanlığı” adını alan “Hâriciye Nezâreti”nin tarihî kökleri “Reîsülküttâb”lık müessesesine dayanır. “Reîsülküttâb” veya “Reis Efendi”; Osmanh Devleti’nde, Dîvân-ı Hümâyûn’da, doğrudan doğruya vezîr-i azama bağlı yazı işleri ile meşgul kalemlerin ve buradaki kâtiplerin faaliyetine nezaret eden daire reisidir1. Fatih Sultan Mehmed’in Kanunnâmesi’nde bu ismin (unvan) yazılmış olması daha önceki devirlerde de bu birimin mevcut olduğuna delâlet eder...

---