Bu çalışma, 19. Yüzyıl başlarında Osmanlı topraklarında etkili olmaya başlayan misyoner hareketleri ile ortaya çıkan yabancı okullar kavramını bütün yönleriyle ele almaktadır. Yabancı okul kavramının Osmanlı Devlet yöneticilerinin gündemine girmesi ve bir problem halini alması bu okulların gelişme devrelerine rastlamaktadır. Faaliyetleri ve varlıkları Orta çağa kadar inen Katolik Fransız misyonerleri ile birlikte, 19. Yüzyılda, Almanya, Avusturya, İngiltere, Amerika ve Rusya gibi önemli rakiplerin ortaya çıkması, pekte birbirine kaynaşmamış, çok renkli (millet sistemi) toplum yapısına sahip Osmanlı Devlet düzenini sarsmaya başlamıştır. Açılan okullar vasıtasıyla Osmanlı tebaası üzerinde, bir mezhep (din) propagandası bombardımanı başlamış ve giderek bahsi geçen devletler arasında bir nüfuz mücadelesine dönüşmüştür. Bu çalışmada emperyalist devletlerin şark problemini halletmek üzere ortaya koydukları siyasi, ekonomik kıskacın yanında kültürel hücumlarının (güç kullanma tehdidi dahil) sınır tanımadığı müşahhas örneklerle ortaya konmuştur. Bu yapılırken Osmanlı arşivlerinde yüzlerce katalog ve belge elden geçirilerek çalışmada kullanılmak üzere ayıklanmıştır. Başlangıçta ele alınması düşünülen "Osmanlı Devleti'nde Gayr-i Müslimlerin Eğitimi" konulu tez çalışması, Osmanlı Arşivi'nde yapılan araştırma sonunda, elde edilen bulguların değerlendirilmesi ile bir doktora çalışmasının kaldırabileceği boyutları fazlaca aştığı görüldüğünden konunun sınırlandırılması cihetine gidilmiştir. Yaklaşık sekiz yıl boyunca her gün muntazaman arşive gidilmek suretiyle, öncelikle kataloglardan tespit edilen belgelerin istenmesi, fotokopilerinin alınması ameliyesi yerine getirilmiştir. Çalışmanın bundan sonraki safhası fotokopileri alınan belgelerin tasnifi, okunması ve telif yapılabilecek duruma getirilmesidir ki, bir belgenin 1520 civarında leffi olduğu düşünülür ise yapılan işin sıkleti dahi iyi anlaşılabilir. Çalışmada kullanılan arşiv belgelerinin depolardan çıkartılarak istifadeye sunulmasında büyük katkıları olan, özellikle Osmanlı dönemi orijinal tasnifi olan Bab-ı Ali Evkar Odası'ndan belge çıkartılmasında özveri ile çalışan Başbakanlık Osmanlı Arşivi çalışanlarına öncelikle teşekkür etmeyi bir borç bilirim.

---