II. Abdülhamid, "Osmanlı Devleti'nin, sosyal yapısı ve politikalarının esası din üzerine kurulduğu için ruhani otoriteyi gösteren Emirü'l Müminin unvanı başta gelmeli, saltanatı simgeleyen Padişahlık daima ikinci sırada olmalıdır" der. Bu örnekte Padişahın devletçi fikir yapısı açıkça ortaya çıkmaktadır. Gerçekten de, II. Abdülhamid dini hususiyeti olan işlerde daima halife unvanını kullanmış, mülki ve idari işlerde Padişahlığını ön plana çıkarmıştır. "Halifenin bir sözü, bütün Müslümanları harekete geçirmeğe yeter" diyen II. Abdülhamid, isterse Hind Müslümanlarını İngiliz hâkimiyetine karşı ayaklandırabileceğini düşünmektedir. Halifelik makamı vesilesiyle Müslüman sömürgelere sahip İngiltere, Fransa, Rusya ve Hollanda karşısında Osmanlı Devleti'nin kuvvetli olduğu inancı hâkimdir. Halifeye, Papa gibi konum tasavvur eden Hıristiyanlar onun bir sözünün cihada sebep olacağına inanmaktalar. Hâlbuki Müslümanlarda ruhbanlık mevcut değildi. Dinle ilgili her sahada Müslümanların her meselesinde halife aktif rol oynamalıdır. IL. Abdülhamid'e göre halife, Müslümanların lideri ve hamisi olması sebebiyle kendisine tabi gruplar arasındaki anlaşmazlıkları halletmelidir. Bu cümleden olarak 1898 yılında, Kuveyt ve Katar arasında savaş çıkmasına yol açacak gerginlik II. Abdülhamid'in halife olarak meseleye el koymasıyla kısa sürede halledilmişti. Yine bu çerçevede II. Abdülhamid, kendi idaresinde yaşamasa bile dünyanın her tarafındaki Müslümanlarla ilgilenmiş, onların gerek dini, gerekse dünyevi problemlerine ilgi göstermiştir. Her ne kadar dini ve kültürel sahada olsa da batılı devletler bunu daha ziyade siyası olarak değerlendirmişlerdir. Aslında bu değerlendirme IL. Abdülhamid'in işine gelmiştir. Pratikte kullanamayacağı bir gücün heybetiyle rakiplerini korkutmaya çalışmıştır. İslam'ın, Müslümanların onuruna yönelik davranış ve girişimleri ise tüm dünya Müslümanlarının duyacağı bir şekilde halifeliğinin gereklerini icra ederek durdurmuştur.

---