Kremlin eski Rus şehirlerinin saray ve bürokrasisinin, bazı halde pazar yerinin, ama genellikle idarenin ve asker barakalarının bulunduğu hisar kısmıdır. Moskova Kremlin'i ise 13. asırdan beri Rusya saraylarının ve şehrin idari bölgesinin en zengin ve mükemmel bölgesi sayılır. Altınordu fütuhatı döneminde Rusya'daki knezliklerin içinde Veliki Novgorod, doğuda ise Moskova sivrilmiştir. Novgorod Batı Avrupa ve Hansa dediğimiz Germen ticari birliği ile olan ilişkileri sayesinde zenginleşmiş, şehrin büyük knezi yanında boyarların oluşturduğu veçe olarak adlandırılan meclisle o çağın Avrupa'sındaki bazı şehir cumhuriyetlerinde görülen patristik demokrasi örneğini vermiştir. Novgorod'un bu zenginliği ve Doğu despotizminden uzak yönetimi, 19. yüzyıl tarihçileri arasında bile Rusya'nın demokratik yönetim geleceği için bir örnek ve tarihi temel oluşturabilir mi münakaşasına sebep teşkil etmiştir. Doğuda ise Moskova knezliği, şehrin kurucu babası sayılabilecek Dolgoruki devrinden beri Altınordu kontrolündeki Rus toprakları ve diğer knezliklerin temsilcisi görevini üstlenmiştir. Özellikle vergilerin toplanması ve diğer knezliklerle Altınordu merkezi olan Saray ile uzakta Moğolistan'daki başkent arasındaki ilişkileri yürütmekle görevli olmuştur. Moskova knezleri bu görevi imtiyazı büyük Hanın verdiği "yarlık"la yerine getirmekteydi. Rusya Moskova Kremlin'inin 15. ve 17. asırlardaki yaşayışı, zengin1iği; kullanılan kumaşlar, mücevherat, silahlar ve mobilyalar, Rusya'nın ilişki kurduğu farklı kültürel çevrelerden nasıl etkilendiğini ve nasıl yeni bir medeniyeti ortaya çıkardığını gösteren maddi delillerdir. Moskova Tarih Müzesi'nin ünlü müdürü İvan Zabelin'in bütün teferruatıyla ortaya koyduğu bu hayatı resmeden çizgiler anılmaya değer.

---