Meşrutiyet'in iadesi [Hürriyet'in ilanı] tarihi (l0Temmuz 1324/23 Temmuz 1908) Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemi içinde önemli bir yer tutar. Bu olay öncesinde, kuruluşundan bu tarihe kadar birçok değişme ve gelişme geçirmiş bir oluşumun, Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin tarihçesi, birtakım hakların sağlanması için yurt içinde ve dışında yapılmış büyük mücadelelerin de tarihini yansıtır ve ayrı bir çalışmanın konusudur. Biz ise burada, Kanun-ı Esasi'ye yürürlük kazandıracak olaylardan ayrı olarak, heyet-i vükela mazbatalarına dayanan Padişah iradesini ele alacak ve bunu izleyen birtakım eylemleri belirleyeceğiz. Böylece, Meclis-i Mebusan'ın açılış gerekçesi de ortaya çıkmış olacaktır. Olayların meydana getirdiği aşırı baskı II. Abdülhamid'i, her yıl devlet salnamelerinde yer alan, dolayısıyla yürürlükte gözüken Kanun-ı Esasi'nin uygulanmayan maddelerini yeniden yürürlüğe sokmak zorunda bırakmıştır. Nitekim Sultan'ın iradesine arz olunan "Meclis-i Mahsus-ı Vükela Mazbatası"nda gösterilen gerekçede Manastır, Kosova ve Selanik vilayetleri ahalisinin ve Üçüncü Ordu'nun bazı mıntıkalarında bulunan asker ve subayların çıkardıkları olaylar söz konusu edilmektedir. Bölge yöneticileri ve askeri yetkililer ile Müfettiş-i Umumi'likten gönderilen ve sayısı yetmişe ulaşan yazışmalarda da bu durum açıkça belirtilmiştir. Vükelaca -Padişah emri olarak- bu yazışmalar incelenmiştir. Mazbatada anlatılanlara göre, birçok yerde ahalinin ayaklanması ve askerlerin de onlara katılması, kaygı vericidir. Özellikle bazı askeri depoların kapıları kırılarak silah ve cephaneler alınmış, taburların sandıkları boşaltılmıştır. Yer yer subaylar dağa çıkmıştır. Bu duruma karşı olanlar tehdit edilerek etkisiz bırakılmıştır. Olayların şekil değiştirmesiyle birlikte; toplar atılarak, nutuklar söylenerek hürriyeti ilan eden birtakım gösteriler başlamıştır. Denetimsizlik, sürekli bir kargaşaya dönüşmüştür. Bir örnek olarak, Manastır'da bazı komutanların etkisiz kılınmalarından başka, Müşir Osman Paşa'nın ikametgâhının abluka edilerek, Paşa'nın eylemciler tarafından gözaltına alınması gösterilmektedir.

---