Vaktiyle, meşhur Osmanlı tarihçisi ve devlet adamı Hayrullah Efendi’nin elinde bulunan nadide bir yazma eser, yine meşhur AvusturyalI Şarkiyatçı Schlechta-Wssehrd tarafından ıstinsâh edilmek istenmişti. Hayrullah Efendi, gözü gibi koruduğu yazma eseri elden kaçırmaktan endişe etmiş ve eser kapımın eşiğinden dışarıya adım atamaz demişti. Bu yaşanmış ve sahih olaya çalışma içerisinde belgeleri ile değinilecektir. Fakat herhalde Hayrullah Efendi’nin bu derece büyük bir endişe duymasının sebepleri vardı. Şark'ın yazma eserlerinin tüm on dokuzuncu yüzyıl boyunca çok yoğun rağbet gördüğü ve Avrupa’nın çeşitli ülkelerince büyük bir iştahla takip edildiği anlaşılmaktadır. Bulunan, kaçırılan veya satın alınan yazmaların kayıt ve kataloglama işlemleri üzerinde de yine on dokuzuncu yüzyıl süresince büyük bir özveri ile çalışıldığı anlaşılmaktadır.
Aynı yoğunluğu basma eserler için söylemek mümkün değildir. Osmanlı’da basılan eserler hakkında yazma eserler üzerinde olduğu kadar yoğun bir araştırma mevcut değildir. Hâlbuki Müteferrika Matbaası on sekizinci yüzyılda kurulmuş, on dokuzuncu yüzyılda da artarak devam eden bir kitap basımı söz konusu olmuştur. Bu basılı eserlere yönelik çeşitli araştırmalar ve kaynaklar mevcuttur. Fakat ne Batı literatüründe ne de doğrudan Türkiye’de tamamlanmış ve tüm eserleri barındıran bir katalog çalışması henüz mevcut değildir. Oysa bu basılı eserler de Şark’ın literatürüne ilgi duyan ülkeler ve kütüphaneleri tarafından takip edilip satın alınıyor, mümkün olduğunca kütüphane envanterine dâhil ediliyordu. Mesela Avusturya, en köklü kütüphanelerinden ikisini teşkil eden Viyana Saray Kütüphanesi ile Şarkiyat Akademisi Kütüphanesi için bu eserleri takip etmiş, hatta bu takip için özel olarak elçilerini ve Şarkiyatçı Tercümân Schlechta-Wssehrd'i görevlendirmiştir...

---