Avrupa devletleri tarafından İstanbul'a büyükelçi olarak gönderilenler arasında görev sürelerini verimli bir uğraşı haline getirip -en azından günümüz düşünüldüğünde- kalıcı eserler bırakan pek çok diplomatın ismini zikredebiliriz. Örneğin, Fransız elçilerinden Kont Charles de Feriol böyledir. 1692'de başladığı Osmanlı serüvenine 1699'dan itibaren büyükelçi olarak devam eden Feriol, İstanbul'daki görev süresini, Paris'e döndükten sonra yayınladığı iki büyük ciltlik Osmanlı kıyafetlerini gösterir kitapla taçlandırmıştır. Kimi elçi kendisinin yazdığı anılarıyla kimisi de başkalarının kaleme aldığı biyografileriyle Osmanlı tarih araştırmacıları için "verimli" sayılarak Feriol'e katılabilir. Ama herhalde "verimlilik" konusunda çok azı Marie-Gabriel-Florent-Auguste Comte de Choiseul-Gouffier ile boy ölçüşebilir. Choiseul-Gouffier'nin Osmanlı serüveni, büyükelçilik görevinin öncesinde başlar. Klasik Yunan ve Roma uygarlıkları uzmanı olan Choiseul-Gouffier, 1776'da Ege Denizi'nin yeni bir haritasını çıkarmak için görevlendirilen Chabert Markisi'nin başkanlığındaki heyette yer alır. Yolculuk sırasında Ege Adaları ve Anadolu kıyılarındaki antik kalıntılar, heykeller ve yazıtlarla ilgilenen Choiseul-Gouffier, heyetle birlikte Muğla, Milas, Bodrum ve dolaylarındaki antik siteleri gezdikten sonra Milet-Efes yoluyla İzmir'e ulaşır. Buradan deniz yoluyla Dikili'ye geçen heyet, Bergama'nın ardından Edremit Körfezi, Midilli, Kuzey Ege Adaları, Trakya kıyıları ve Aynaroz'da çalışmalar yapar. Choiseul-Gouffier Fransa'ya döndükten sonra 1779'da Yazıtlar ve Edebiyat Akademisi'ne, 1782'de de d'Alambert'in ölümüyle boşalan Fransız Akademisi üyeliğine seçilir. Aynı yıl İzmir'e kadar yolculuğunu ve izlenimlerini kapsayan Voyage Pittoresque de la Grèce adlı kitabını yayınlar. 1784'te Fransa'nın İstanbul elçiliğine atanan Choiseul-Gouffier'nin buradaki çalışmaları apayrı bir araştırma konusu olacak kadar geniştir. 4 Ağustos'ta Le Séduisant adlı gemiyle Toulon limanından İstanbul'a doğru yola çıkan Choiseul-Gouffier'nin maiyeti, elinizdeki seyahatnamenin yazarı Guillaume Martin'in de belirttiği gibi diplomatik bir heyetten çok...

---