İstanbul için ne söylense, söylenmeyenler yanında, yetersiz kalır. Çünkü hiçbir şehir İstanbul gibi; tarihsel derinliğe, siyasal öneme, edebi anlatımlara ve sanatsal renkliliğe konu olmamıştır. Bu nedenledir ki, Uygarlık Tarîhi'nin kentsel düzleminde İstanbul, "şehir" ölçüsünün, en büyük örneğidir.
Bu örneğe en büyük vurguyu, Fatih Sultan Mehmet yapar. İstanbul’un fatihi, “ya ben şehri alırım, ya şehir beni" der. Bu vurgunun başka bir örneği de şöyledir:
At doru olur, ötekiler renktir;
Ok akkavaktır, diğerleri çöptür;
Türk binicidir, başkaları yüktür;
Şehir İstanbul'dur, ötekiler köydür.
Bu ölçekte İstanbul ile karşılaştırılabilecek tek şehir varsa, o da Romadır. Ayrıca her ikisi de, "yedi tepe” üstüne kumludur. Ancak Romanın yıldızı, son 1.500 yıl boyunca sönüktür. Pekin, .Madrid, Lizbon, Londra ya da Paris; önem süresinin kısalığı yüzünden, İstanbul’a göre yetersiz kalır. Bu bağlamda Viyana, ayrı bir değer taşımakla birlikte, onun da önemi, İstanbul’un “tarihsel süreci" boyutunda değildir...

---