Ermenilerin, I. Dünya Savaşı içinde Osmanlı Devleti'ne karşı giriştikleri toplu isyan ve katliam hareketleri, onların harp alanı dışında iskân edilmelerini zorunlu hale getirmiştir. Alınan bu tedbir, Ermenilerin emellerini gerçekleştirmelerine haliyle engel olmuştur. Bunun üzerine, Ermeniler, sevk kararını alanları cezalandırma çabasına girmişlerdir. Osmanlı Devleti'nin ı. Dünya Savaşı'nı kaybedip, Mondros Mütarekesi'ni (30 Ekim 1918) imzalamasıyla da önemli bir fırsat yakalamışlardır. Fiili olarak İstanbul'u işgal edip, Ermenilerin de istekleri doğrultusunda, Osmanlı Devleti üzerinde her istediklerini yaptıracak imkânı elde eden İtilaf Devletleri, onların sevk edilişleri sırasında "katliam" yaptıkları iddiasıyla o dönemde görev yapan İttihatçıların yargılanmalarını talep etmişlerdir. İstanbul'daki mütareke hükümetleri de, bu baskılar sonucu ve siyasi çıkarları gereği, İttihatçıları cezalandırmak amacıyla Divan-ı Harb-i Örfi mahkemelerini kurmuşlardır. Sırf siyası düşüncelerle, Hürriyet ve İtilaf Fırkası mensuplarınca da desteklenen bu yargılamalar sırasında İttihatçılar, Divan-ı Harb-i Örfi mahkemelerinde söz konusu sevk kararındaki mesuliyetin yanı sıra; ülkeyi savaşa sokmak, karaborsacılık yapmak, Teşkilat-ı Mahsusa'yı kurmak, ülkenin iç ve dış emniyetini ihlal etmek suçlarından da sorumlu tutulmuşlardır. İtilaf Devletlerinin baskısıyla, başka bir ifadeyle, tamamen dış etkiler sonucu oluşturulan Divan-ı Harb-i Örfi mahkemelerinde İttihatçıların çeşitli cezalara çarptırılmış olmaları, günümüzde de hala istismar konusu yapılmaktadır. Ermeniler, bu mahkemelerin verdiği kararları, "Ermeni soykırımı" iddialarına bir delil olarak sunma gayreti içindedirler. Bu durumda, mütareke döneminde yapılan tehcir yargılamalarının gözden geçirilmesi önem kazanmaktadır. Bu anlayışla, öncelikle yargılamaların yapıldığı mahkemelerin hukuki dayanakları ve yargılama usulleri üzerinde duruldu. Yargılama sırasında İtilaf devletlerinin mahkemeye yaptıkları müdahaleler ve mahkeme heyetinin bu konudaki tutumu değerlendirildi.

---