Yirminci yüzyılın ilk çeyreği bu ülke için bir geçiş dönemidir. İmparatorluğun meşrutiyetle yönetilen son yılları bu zaman diliminde önemlidir. Kanun-ı Esasi'nin yeniden ilanı (1908), çok sesli, diri bir tartışma ortamının doğması, basının canlanması, seçimlerin yapılması, parlamentonun açılması, artan siyasallaşmayla ülke yeni bir doğrultu ya girmiştir. Her ne kadar uzun sürmese (1908-1920), arada kesintilere uğrasa da I. Meşrutiyet'ten sonra (1877-1878) bu dönem nispeten yine de uzundur. Parlamento kurumu burada dikkat çekmektedir. Meşrutiyet parlamentosunun damarlarına, ülkenin her yönden nabzının tutulacağı ortak bir mekân olması anlamında kan yürümüş, ülkedeki farklı siyasal eğilimler bir çatı altında bedenlenmiştir. Parlamento iki kanattan oluşmuştur. Heyet-i Mebusan ve Heyet-i Ayan. Birincisi seçimle, ikincisi atamayla oluşan bu meclisler hakkında kapsamlı araştırmalar yapılmamış, yazılanlar ancak makale düzeyinde kalmıştır. Bunların da tamamına yakını Mebusan Meclisi'nde ele almıştır. Tunaya'nın bu konuda yazdıkları bugün de geçerliliğini korumaktadır: "Osmanlı parlamentosunun çalışma yöntemleri ve gelenekleriyle ilgili bilgilerden yoksun bulunduğumuz açıktır. Meşrutiyet parlamentosunun on yıllık bir dönem içinde bu sürenin yarısı kadar fiilen çalışarak ilk kez çokuluslu bir devletin parlamentosu görevini büyük zorluklar içinde yürütebilmiş ve Türkiye'nin çoğulcu siyasal hayatının simgesi ve başlatıcısı olmuştur" (Tunaya, 2000: 217). Elinizdeki tez çalışması, bu ikinci meclis hakkında ilk kapsamlı incelemedir. Burada Meclis-i Umumi'nin seçimle değil atamayla gelen kanadının, Ayan Meclisi'nin sınırlı bir zaman dilimindeki çalışmasını (1908-1912) inceledim. Tezde konuyu iki ana bölümde ele aldım. İlk bölümde Ayan Meclisi'nin anayasa ve içtüzükle öngörülmüş olan yapısını tanımladım. Daha sonra, bu çerçeveye göre söz konusu yapının uygulamada nasıl kurulduğunu açıkladım. Bunu yaparken kronolojik sırayla üye atama sürecini, üyelerin üyelik görevlerine ek olarak üstlendikleri işleri, uygulamada meclisin...

---