Profesör Arminius Vambery (1831/2[?]-1913) Türkiye'de ve yurtdışındaki ilmi çevrelerde Orta-Asya'da kendisine derviş süsü vererek araştırma yapmış, başta Türkler ve Macarlar olmak üzere Ural-Altay kavimlerinin kültürel değerleri üzerinde otuzu aşkın eser veren Macar asıllı bir Türkolog olarak tanınmaktadır.! Bazı yazarlar, gerek Ortadoğu ve gerek Orta Asya hakkındaki tetkiklerinde Vambery'nin bu yörelere ilişkin siyasal gözlemlerinden de yararlanmışlardır. Ne var ki, bu çok yönlü müsteşrikin aslında en dikkate değer esrarengiz faaliyeti bugüne kadar araştırılmamış, daha doğrusu gizlilik perdesi arkasında kaldığı için araştırılamamıştır. Önce Ali Haydar Mithad hatıralarında, daha Sonra ise Cemal Kutay Vambery'nin Orta Asya'daki seyahatini içeren kitabını özetlerken, onun bir "İngiliz ajanı" olabileceğine değinmişler, fakat bu tezlerini herhangi bir kanıtla belgeleyememişlerdir. Nihayet, Prof. Hikmet Tanyu eserinde bu eksikliğe parmak basıyor ve "bu zatın Siyonistlerle, İngilizlerle gerçek ilişkisi, samimiyet derecesi incelenmeye değer. Zira aynı zamanda II. Abdülhamid'in de en yakın adamı ve muhtemelen Osmanlı Devleti'nin de bir ajanı idi. Çok yönlü bir oyun mu oynuyordu veya gerçekten kime hizmet ediyordu? Bu belki de tarihin karanlığında kalmaya mahkûmdur. Bunlar araştırılması kolay olmayan konulardır" diye yazıyordu. Biz başka bir araştırmamızda Vambery'nin Siyonistlerle ilişkisini gözler önüne sermiştik. Bu araştırmamızda ise Vambery adının etrafındaki esrar perdesini tamamıyla kaldırıp bu ünlü müsteşrikin gerçek hüviyeti ile belgelere dayanarak, ortaya koymaya çalışacağız. İngilizler devlet arşivindeki çalışmalarımız sırasında özel koleksiyonlar bölümünde inceleme imkânı bulduğumuz iki kalın dosya Vambery'nin adını taşıyordu ve üzerlerinde kırmızı kalemle "Top Secret" (Çok Gizli) yazıyordu. İlk dosyayı açtığımızda hemen şöyle bir ifade ile karşılaştık: "Prof. Vanbery kendisini İstanbul'a çağırma âdetinde olan ve oldukça güvenini kazandığı Padişah'a ilişkin bilgileri aktardığı için geçmiş yıllarda Gizli Servis'ten maaş almıştır."

---