Tarihlerinden ayrılmış ve ayrılmamış ilimler: Muhtelif ilimlerden bazıları kendilerini vücuda getiren tarihi devreden kurtulup istiklallerini kazanmışlardır. Bu gibi ilimleri ve bilgi sahalarım takip edecek olanlar, o ilimlerin tarihine girmeksizin, maksatlarına ulaşırlar. Mesela fizik gibi. Şüphesiz, esaslı bir fizik kültürü için, fizik tarihine de vukuf lazımdır. Fakat bu, nihayet yaratıcı olmak. isteyen fizik aliminin, yüksek tahsil derecesini aşarak mesleki kültürünü artırmak isteyen ihtisas adamının işidir. Diğer bir kısım ilimlerin takibinde ise o ilimlere ait tarihin ehemmiyeti büyüktür. İçtimai ilimler bu meyanda zikredilebilir. Yavrunun henüz aile kucağından ayrılmamış, nihayet şahsiyetini kazanmamış olması gibi, bu ilimler de henüz tarihçelerinden kopmuş değillerdir. Bu tarihçe içinde tüm "ilim"leri yavaş yavaş sinesinde vücuda getiren "felsefe"nin de büyük mevkii bulunduğu şüphesizdir. İşte içtimaiyat, şöyle böyle bir asırlık hazırlanma devrine rağmen, bugün bile bu vaziyette bulunuyor. Sosyolojik bilgi, arzuladığı "ilmi" basamağa henüz tam manasıyla çıkmadığı için, eski Yunan'dan beri cemiyet meselelerini düşünen feylesofların ileri sürdükleri doktrinlerden, mektep ve çığırlardan kurtulamamıştır. Bir mütefekkirin dediği gibi "içtimaiyat kubbesi altında tarih felsefesi aslanı hala yatmakta bulunuyor"! Bu halin, içtimaiyat için mukadder olup olmadığı, yani içtimaiyat disiplininin "ilim" olmak idealinin asla gerçekleşmeyeceği, bu yoldaki her tecrübenin er geç "İçtimai Felsefe" çığırına gireceği, çünkü "içtimai ile social"i düşünen mütefekkirlerin, konu icabı bu yola gireceği meseleleri filozofik bir mevzu olarak kalacaktır. XX. asırda bile her "içtimaiyat" denemesi, bir "içtimai felsefe", "bir "tarih felsefesi" taslağına dönmektedir...

---