Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü dizisinin Tazminat ve İstibdat Dönemi (1867-1908) ile üç albümü Terakki Edelim Beyler (Nişan G.Berberyan), Osmanlı Tokadı (Ali Fuat Bey) ve Tanzimat İmzasız Karikatürler Antolojisi'nin (Turgut Çeviker) yayımlanışının üzerinden bir yılı aşkın bir zaman geçti. Dizinin yayımlanışını sabırsızlıkla bekleyenler bir ölçüde meraklarını giderdi. İlgi ve uğraş alanı mizah, karikatür ve basın tarihi olan insanlar bu yayınlardan sevinç duydu. Bu sevinci, kalem sahibine ve yayınevi yöneticilerine çeşitli biçimlerde ilettiler. Ne ki, sanat basınının gerekli ilgiyi gösterdiği söylenemez. Az okurlu iki dergide yazı denebilecek iki çalışma yer aldı. Oysa dizi, kalem sahibinin yaptığı işi aşan bir olguydu ve çeşitli yönleriyle ortaya koyulan Tanzimat ve İstibdat Dönemi üzerine kalem oynatılabilir, tartışılabilirdi. Birçok kültür alanındaki yorgunluk, hatta 'Paslanma' bu vesileyle karikatür alanında da suyüzüne çıkıverdi. Sadık meraklı kitlesinin ilgisi olmasıydı, dizi belki de devam şansını yitirebilirdi. Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü'nün üçüncü dönemi, II. Meşrutiyet'i içeriyor. Hürriyet'in ilanından (1908), Mondros Mütarekesi'ne (1918) değin süren bu dönem Türk karikatürünün gelişim sürecinde önemli bir dönemeçtir. On yıl gibi kısa bir sürede -her açıdan- çok yoğun olarak yaşanmış bu tarihsel kesiti, bir inceleme, iki kişisel albüm ve iki antoloji ile günışığına çıkarmaya çalıştık: 1) Turgut Çeviker'in Meşrutiyet Dönemi (1908-1918) 2) Cemil Cem'in Silah ve Meşale 3) Halit Naci Karagöz'ün Gör Dediği 4) Turgut Çeviker'in Burun- II. Abdülhamit Karikatürleri Antolojisi 5) Turgut Çeviker'in Meşrutiyet İmzasız Karikatürler Antolojisi Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü'nü ele aldığım dört dönemi hazırlarken azınlık karikatürünü aklımdan hiç çıkarmadım; bu olanaksızdı zaten. Özellikle Ermeni ve Rum karikatürü ele alınmalıydı.

---