Mehmed Cavid Bey, imparatorluğun son çeyreğinde aktif bir şekilde siyasetin içinde yer almış bir devlet adamıdır. Bunun yanında, siyasi-iktisadi ve sosyal konularda ilmi yazılar kaleme almış önemli bir düşünürdür. İttihat ve Terakki içinde farklı akımlar bulunmasına rağmen, başından sonuna kadar safını değiştirmeden burada kalmakta sebat etmiş ve liberal çizgisini sürdürmüştür. Başka bir ifadeyle, iktisadi-siyasi konularda teori ve pratiğini belli bir düzeyin üzerine çıkarmış nadir devlet adamlarımızdan birisidir. Cavit Bey'in siyaset yaptığı dönem ise Osmanlı İmparatorluğu'nun tarihe karıştığı bir döneme tekabül etmektedir. Nihayet O, yüzyılın en önemli olaylarını göğüslemeye çalışan idealist insanların arasında yer almış; bir ittihatçı olarak idamına hükmedilerek sehpaya yürümüş ve en verimli çağında ölümle yüzleşmiştir. Bununla beraber bütün önemli gelişmelerin içinde bulunan ve birçok konuda düşüncelerini dile getiren bu devlet adamı hakkında şimdiye kadar yeterince çalışma yapıldığını söylemek zordur. Esasında aynı dönemde görev alan birçok önemli şahsiyet hakkında bu eksiklik görülse de, bazı devlet adamlarıyla ilgili çeşitli çalışmalar yapıldığı bilinmektedir. Bununla beraber, Cavid Bey hakkında yeterli bir çalışmanın yapılamaması dikkatlerden kaçmamaktadır. Kanaatimizce bunun bazı sebepleri bulunmaktadır. Birincisi, 1923' ten sonra kurulan yeni yönetime ters düşmesi ve nihayet İzmir Suikastı'na adının karış(tırıl)ıp idam edilmesidir. Bu olay, yaygın tabiriyle "resmi tarih" tezinin etkisinde yazı yazanları (tarihçi-yazarları) -ki bu akımın "akademik" ve "sivil" çevrelerde hayli etkili olduğu bilinmektedir- konuya ilgisiz veya yanlı hale getirmektedir. Diğer bir husus, Sultan Hamid'in iktidarına son veren bir Cemiyet'in ve nihayet yenilgiyle sonuçlanan bir savaşa giren kadronun içinde yer alması kendisine karşı bir antipati oluşturmaktadır. Bahsi geçen bu konular üzerinden hayli yanlı düşünceler ortaya atıldığı ve bir çeşit propaganda yapıldığı için bun etmektedirler...

---