(1. Ciltten Devam) Şu halde onun bu kadroda yer alışını, Jön-Türk idealizminden ziyade politika realizmi ile açıklamak gerekir... Kısaca manevi olmaktan daha fazla dünyevi bir bağlılık... Doğru bildiğini söylemek, aklına yatmayanı yapmamak ve hatalı politikaları eleştirmekten çekinmemek Cavid Bey'in başka bir özelliğidir. Bu nedenle, Fırka ve hükümet politikaları konusunda yanındakilerle çoğu zaman anlaşmazlığa düştüğü görülecektir. Talat Paşa dahil arkadaşlarına gerektiğinde mesafeli davranmasını bilecek ve kişisel serbestisini daima koruyacak kadar akıllı bir insandır... Son derece uyanık zekâsı ve çabuk işleyen muhakeme gücü, arkadaşlarının da kabul ettiği bir hususiyetidir. Bu vasfına geniş kültürü ve zamanla kazandığı devlet yönetimindeki deneyimlerini de ilave edersek kadro içindeki vazgeçilmezlik konumu daha da belirginleşmiş olur... Bu özellikleri bilinince, onun "kâinata sığmayacak kadar gurur ve azameti"ni anlamakta da zorluk çekilmemektedir Cavid Bey'in mektupları ve notlarında, arkadaşları hakkında sergilediği alaycı tavırlarını bu kibirline bağlamak gerekir... Tepeden bakma, küçük görme ve beğenmeme... Talat Paşa'nın son gurbet macerasında asla gücendirmek istemediği tek kişi varsa, o da Cavid Bey'dir... Onun dış bağlantıları, mantıklı, realist fikirleri ve siyaset öngörüsü kaybedilecek cinsten değildir... Cavid Bey'i daha yakından tanıyabilmek için, hayat hikâyesinin kalın çizgileriyle ve kısaca belirtilmesinde yarar vardır. Selanik tüccarlarından Recep Naim Efendi'nin oğlu olarak 1875'de Selanik'te doğan Mehmet Cavid Bey, ilk ve orta tahsilini doğduğu yerdeki Feyz-i Sıbyan Rüşdiyesinde yapmıştır. Daha sonra İstanbul'a gelerek Dersaadet Mekteb-i idadisini bitirecek ve Mekteb-i Mülkiye-i Şahane'den mezun olacaktır (1896). Hüseyin Cahid, Süleyman Kani (İrtem) ve Aynizade Hasan Tahsin ile Mülkiye sıralarından başlayan dostlukları ölene kadar devam edecektir... (*) Süleyman Kani Bey'in geniş hayat hikâyesi için bkz: Abdülhamid Devrinde Hafiyelik ve Sansür, Temel Yayınları, İstanbul 1999

---