Fatih Medreselerini tanıtmağa çalışacak olan bu küçük kitabımızda Fatih Camiinden bahsedecek değiliz. Fatih Camii üzerine yerli ve yabancı eserler bu büyük müebbet zafer abidesini bizlere kâfi derecede tanıtmış bulunmaktadır. Biz burada geniş bir sahayı işgal eden bir kısmı yıkılmış, diğer kısmı harap olmaya mahkûm ve her gün önünden geçerken başımızı bile çevirmeye lüzum görmediğimiz, kubbelerinde incir ağaçları bitmiş Osmanlı Türklerinin ilk Üniversitesi olan Sahn-ı Seman medreselerini İstanbul fethinin beş yüzüncü yılına yaklaştığımız bu senelerde yeni nesle tanıtmaya çalışacağız. Osmanlı kültür müesseseleri bir hat üzerinde tetkik edilecek olursa, bünyesi bazen lehte, bazen aleyhte çıkış ve inişler kayıt eder. İlk kuruluşlarından itibaren Fatih devrine kadar yükselen bu hal bu devirde canlılığını muhafaza ettikten sonra ikinci Beyazıt zamanında yavaş yavaş alçalmaya başlar. Teessüf olunur ki ilk yükselmeyi kaydeden hükümdarın oğlu, devrinin sayılı âlimlerinden Lutfi Tokadi'yi serbest düşüncelerinden dolayı ölüme mahkûm eder. İkinci yükselme Kanuni devrindedir. Kendi adı ile medrese yaptırır. Tıp ve riyaziye derslerine ehemmiyet verir. Fatih'in birinci yükselmeyi kaydettiği devirde Garp bizden aşağı seviyede, ikinci çıkışı kayıt eden Kanuni zamanında Garp bizimle aynı seviyeye erişmiştir. Garpte matbaa icat edilmiş, dev adımlarla ilerlemekte iken biz henüz yazmalarla iş görmeğe çalışmaktayız. Bu tarihten sonra bazı bilgilerde mesela coğrafyada Piri Reis ve Seydi Reis hamleler kaydediyorlarsa da, diğer sahalar durgundur. Bu gibi hamleler sonraları Hoca Sadeddin, Taşköprülü Zade ve Kâtip Çelebi gibi bir iki şahsa inhisar ediyor. Bunlar da umumi inhitat seli arasında karışıp gidiyorlar. Eski istilalar durmuş olduğundan, Garp bizim için artık kapalı bir kutudan başka bir şey değildir.

---