Kaynakları tamamıyla yetersiz olan devirler için tarihçi, ister istemez faraziyelere dayanan yapılar kurmağa girişir ki, bunlarda ekseriya o tarihin daha iyi bilinen devirlerinden alınan tasavvurlar hâkimdir. Fakat sonradan yeni yeni meydana çıkan kaynaklar, o eski devirleri bize daha yakınlaştırdığı zaman, onlara hayalin ve yanlış tasavvurların ne aykırı şekiller vermiş olduğunu görürüz. O zaman, işe yeni baştan başlamaktan başka yapacak şey yoktur. Osmanlı devri, şüphesiz, tarihimizin en iyi bilmek imkânına sahip olduğumuz bir devridir. Bu tarihin 15. asrı üzerinde bile şimdi, oldukça zengin bir vesikalar hazinesine malik olduğumuzu anlıyoruz. Bir taraftan İtalyan ve Raguza arşivlerinde Osmanlıların Balkan tarihine dair yapılmış incelemeler, diğer taraftan Tür k arşivlerindeki araştırmaların şimdiden verdiği neticeler, bugün 14. ve 15. asır Osmanlı tarihi üzerine oldukça kuvvetli bir ışık sal-maktadır. Bu yeni kaynaklarla çalışmağa başladığımız zaman, yalnız 15. asır menakıpnamelerinin değil,19. veya 20. asır tarihçisinin verdiği tasvirlerin dahi, bazan hakikate ne kadar yabancı kaldığı görülmektedir. Bizzat edebi-tarihi rivayetlerin de, bu yeni ışık altında daha sarih manalar kazandığına şahit olmaktayız. Öbür taraftan, Âşık Paşazade ve Neşri gibi, verdikleri malumat tekrarlanadurmuş oldukça muahhar toplamaların yanında yeni kaynaklar meydana çıkmakta, böylece tenkidi bir araştırma için müstakil rivayetler elde etmekteyiz. Burada bilhassa yeni bulunmuş olan Gazavat-i Sultan Murad'ı zikretmeliyim. Kaşifi'nin A. Ateş ve A. Erzi tarafından bastırılmakta olan Gazaname'de bu yeni kaynaklar arasında sayılmalıdır. Takvimlerin ve türlü edebi eserlerin hakikaten mühim tarihi rivayetler ihtiva ettiği yakın zamanda anlaşılmıştır. Yalnız itiraf etmelidir ki, birinci dünya harbinden sonra F. Giese ve P. Wittek gibi âlimlerin eski Osmanlı rivayetlerinin münasebet ve mahiyetleri üzerinde yapmış oldukları ciddi kaynak araştırmaları maalesef devam ettirilmemiştir. Bu ilk iş yapılmadıkça da, onları tenkidi bir araştırmada kullanmak çok zor olmaktadır.

---