Fatih Mehmed II'nin fethi müteakip İstanbul'un yüksek bir tepesi üzerine büyük bir cami ile beraber yaptırmış olduğu mimari manzume bu şehrin son derece dikkate şayan tarihi abidelerinden birini teşkil eder. Sekiz medreseyi, sekiz tetümme medresesini ayrıca darüşşifa, darüzziyafe (tabhane), imaret, kütüphane, Kervansaray, hamam ve saire gibi müştemilatı ihtiva eyleyen ve çok geniş bir saha kaplayan bu muazzam ve mütenazır mimari eserin mihrakını teşkil eden Fatih camiini ve buna dair intişar etmiş olan yazıları umumi bir tetkike tabi tutmağı öteden beri istiyorduk. Tarih, sanat ve arkeoloji bakımından çok ehemmiyetli olan bu mevzuu, daha önce yazılan eserleri münakaşa ve yeni araştırmalarla tekemmül ettirmeği en münasip hareket tarzı telakki ettiğimizden bu yandan abideyi, öbür yandan şimdiye kadar bu abide hakkında yazılmış veya çizilmiş olan eserleri tetkik eyledik. Bunları birbirleriyle, ortada duran hakikatle veya kalabilen izlerle karşılaştırdık. Uzun uzun düşündük, itinalı ölçüler aldık. Düşündüklerimizi teyit edecek ilmi ve maddi deliller aradık ve bulduk. Aşağıdaki yazıyı işte böyle uzunca süren bir emeğin, el ve gönül birliğinin mahsulü olarak karilerimize arzetmekteyiz. Birçok değerlere ve hususiyetlere malik olan Fatih camiinin en güzel taraflarından biri de yüksek bir kıymeti haiz bulunan kapısıdır. İç ve dışı tamamıyla mermerden yapılmış olan Tak-Kapı'nın çok kuvvetli Selçuk tesirini tebarüz ettiren harici sivri kemeri altına ince bir sanat görgüsünün kudretli eliyle imtizaç ettirilen Bursa kemeri ve bunların altına dizilmiş olan istalaktitler bu güzel heyete mimari eserlerimiz arasında ve mimari tarihimizde mutena bir mevki bahşeylemiştir. Türk sanatkârı bedii duyguları plastik bir eserde -milli dehanın inkişaf seyrini de göstererek- çok kuvvetli ve güzel bir surette yaşatmıştır. Sanat kudreti burada azami sadelik içinde asil ve muhteşem bir eser yaratmasını bilmiştir. Tarihte eski bir devri kapayıp yenisini açan büyük bir zaferin gönüllere verdiği heyecanı duymuş olan sanatkâr bu kapıyı denilebilir ki...

---