20. yüzyıl boyunca pek az kentin nüfus yapısı İstanbul'unki kadar önemli dalgalanmalar sergilemiş olmalı. 1907 sayımında yaklaşık 1,2 milyon olarak saptanan İstanbul nüfusu, Cumhuriyet'in ardından yapılan ilk sayımın verilerine göre, yarı yarıya azalarak 690 bine düşmüştü. Kentin 1907 yılındaki nüfus büyüklüğüne erişmesi için 1950'leri beklemek gerekti. 20. yüzyılın ikinci çeyreğinde İstanbul hızla küçülmüş, iktisadi gelişme olanakları sınırlı bir kent konumundaydı. İkinci Dünya Savaşı'nın sonunda kurulan yeni dünya düzeni, çok partili yaşama geçiş ve benimsenen yeni birikim rejimi, yüzyılın ikinci çeyreğini, sosyalist blokun sınırında ve uluslararası ticari akım ilişkilerinden önemli ölçüde kopuk, ekonomik etki alanı daralmış İstanbul için önemli bir dönüm noktası haline getirdi. Türkiye'nin toplumsal tarihini yorumlayanlar, pek çok olayın nedenleri ve sonuçları üzerinde uzlaşmasalar da 1950'nin önemi üzerinde genelde fikir birliği içindedir. 1950'ler, yeni tıbbi teknoloji ve koruyucu sağlık hizmetlerinin ülke geneline yayılımı, sıtma ve verem gibi hastalıkların ortadan kaldırılması, bebek ölümlerinin azaltılması ve yaşam umudunun artışı açısından bir dönüm noktasıydı. Diğer taraftan silah altındakilerin terhisi, tarımın makineleşmesi gibi süreçler büyük toplumsal dönüşümleri tetikledi. Kentin gelişimini engelleyen koşullar ortadan kalkmış, göç akımlarının yöneldiği az sayıdaki odak noktasından birine dönüşen İstanbul yeni bir büyüme evresine girmişti. Tanpınar'ın anlattığı ikinci çeyreğin hüzünlü durağan kenti, Tekeli ve arkadaşlarının "gecekondulu, dolmuşlu, işportalı kent"iyle yer değiştirmişti. "Harika 30'lar" şeklinde anılan hızlı kalkınma döneminde İstanbul, durağan kent kimliğinden hızla uzaklaşarak nüfusu 4 milyona ulaştı…

---