Her medeniyet kendi toplumsal alışkanlıklarının ürünüdür. Bir medeniyeti kavramanın belki de en doğru yolu, alışkanlıklarının haritasını çıkartmaktan geçer. Kuşkusuz böyle bir harita, tecessüs iksirini içen araştırmacıyı o medeniyete ait alışkanlıkların maddeleşmiş mimarisiyle tanıştıracak ve bizzat maddenin etrafında manevileşen deruni bir sohbetin de misafiri yapacaktır. Osmanlı medeniyeti, bir sohbet medeniyeti idi. Adına hayat tarzı dediğimiz ve insanı adeta törene dönüştürülmüş bir zaman içinde yaşatan geçmişe ait toplumsal alışkanlıklarının, sohbet kültürünü de eski medeniyetimizin merkezine yerleştirmişti. İşte elinde Osmanlı alışkanlıklarının haritası olan ve kendi medeniyetimizin merkezine doğru yola çıkan bir modern zaman kâşifi, eğer her köşe başında bir kahvehane ile karşılaşıyor, kapısından içeri girdiği bu büyülü mekânlar onu geçmişin sohbet halkasına ortak ediyorsa, o kişi kaybolduğu sanılan eski medeniyetimizin anahtarlarını doğru yerde ve zamanda arıyor demektir. Kahvenin alışkanlık yaratan kimyasal mucizesi, Osmanlı hayat tarzını derinden etkilemişti. Etki öylesine kapsayıcı oldu ki, bu mucizevi kimyada insanı insanla bir sohbet bağı etrafında buluşturan ve böylece kültürel dolaşımı sağlayan manevi bir gücün varlığına karşı köklü bir inanç doğdu. Nasıl doğmasın ki? Bir defa kahve, İslam dünyasında başka hiçbir içeceğe nasip olmayan mistik bir madde kimliğiyle gündelik hayata girmişti. Onu keşfeden Şazeli tarikatının piri Hasan Şazeli ve Habeşistan'ın yüksek yaylalarından Yemen'e getirenler de yine Şazeli dervişleri idi. Mistik sembolizm daha başlangıçta kahvenin etrafını son derece zarif bir menkıbeyle örmüş ve bir ulu tarikat pirini de bu menkıbenin kahramanı yapmıştı. Kahvenin tarih içindeki macerasını tahmin etmek, artık hiç de zor değildi. Onu ilk defa İstanbul' a Kâbe toprağını öpen hacılar getirdi. Şehir halkının gözünde Zemzem suyu kadar rağbet görmesi için fazla bir zaman geçmeyecekti. Ancak medrese, kahveye haram damgası vurmada hiç tereddüt göstermedi ve şer'i hükümler labirentinden çıkarttığı fetvalar ile gündelik hayattan silmeye çalıştı...

---