Eğer fertlerin münasebetleri milli muhitler kadrosunu aşarak beynelmilel olmuş ise, bu münasebetler ancak sulh esasına dayanabilir. Acaba bu cümleyi sadece harbin, mahiyeti itibarıyla, meydana getirdiği felaketler karşısında insanın kalbine doğan duygunun hızıyla söylenmiş bir söz olarak mı karşılamalıdır; yoksa kalp duygularını işe hiç karıştırmasak bile, sırf içtimai tekâmül düşünülerek zaruri bir vakıanın ifadesi gibi mi kabul etmelidir? Meseleyi bu iki sual şeklinde vaz'a lüzum vardı. Milli yükselmeyi, kendiliğinden şekil alan vakıalara artık uyamayacak kadar eskimiş iktisadi rekabet, siyasi nüfuz ve bunların yardımcısı olan harp esaslarında arayanlar bugün de az değildir. Bu düşüncede bulunanlar derler ki: İktisadi rekabet, nüfuz, milletler arasındaki bu menfaat savaşında hücum vaziyetini alamayanları da korunma tedbirleri almak lüzumu karşısında bırakmaktadır. Gözümüzün önünde bulunan bu vakıalar, sulhu içtimai münasebetlerin esası olarak kabul etmeği sadece insanlık duygularının bir tecellisi gibi göstermez mi? Kuvvetini mazinin demir pençesinden alan bu düşünce, vakıaların yarına doğru bugünkü gidişi karşısında kazip olmasaydı çok cazip olurdu. Eğer hakikaten insanların münasebetleri sık ve sağlam adımlarla bugün, düne rağmen, içtimai bir beynelmilelliğe doğru yol alıyorsa, doğru olan şey daha ziyade yukarıki görüşü mazinin tesiri altında kalan bir hissin ifadesi olarak kabul etmektir. Bu derece ehemmiyetli bir meseleyi, düşünceyi vakıaların tabii seyrine çevirerek, realitelerin yanılmaz terazisinde tartmak zarureti vardır. Hergün, her an yaşadığımız hayat bize insanların sahası gittikçe genişleyen bir medeniyet çerçevesi içinde birbirlerine bağlı bulunduklarını gösteriyor. Bugün "garp medeniyeti" dediğimiz şey, ayrı ayrı ve birbirinden çok uzak milli muhitlerde yaşayan insanlar arasında umumi bir seviye meydana getirmiştir…

---