Devlet ve meclis hakkında kaleme aldığım şu kısa musahabeler umuma hitaben neşredilmiş bir kitap olmaktan uzaktır. Devlet, amme hukukunun bir bahsidir. Eğer bu mefhumu ilmi bir şekilde yazmak lazım gelseydi o ilmin metodunu ve tasnif usullerini ihtiyar etmek iktiza ederdi. Maksadımız ise bu değildir. Biz, Meclis divanhanelerinde, aziz arkadaşlar ile görüşüyor ve " Devlet" ile "Meclis" i mübahaselerimize zemin ittihaz ediyoruz. İşte o kadar. Şu hususi kitaptan daha fazlasını beklemeyiniz. Bununla beraber - tevazu kaidesini elden bırakmamak üzere - arzedeyim ki tenezzülen gözden geçireceğiniz sayfalarda faydalı hulasalara, bu dakikada beşeri meşgul eden azametli meselelere tesadüf edeceksiniz. Musahabelerim belki sizin bir az fazla düşünmenize sebep olacak. Eğer şu tahminimde isabet varsa hizmetimin mükâfatını görmüş olacağım. Devlet, içtimai bir mahlûk olmak üzere beşerin kurduğu en büyük ve en mühim müessesedir. Bu müessese şeenni (reel) dir; şeniyetin haricinde değildir. Bu itibarladır ki devlet denilen müesseseyi din müessesesin· den üstün görüyoruz. Çünkü din büsbütün şeenni bir müessese addedilemez. Beşer yaradılışı noktasından iki hususiyet arzeder: 1) - İnsan, ferdiyetçi bir mahlûktur; 2) - İnsan, içtimai bir mahlûktur. Yani beşer, ayni zamanda hem ferdiyetçidir, hem içtimaidir. Münhasıran kendi için, kendi başına yaşayamadığı gibi münhasıran cemiyet için, cemiyet hesabına da yaşayamaz. Hem kendi için, hem cemiyet için yaşar. Ha· yatı çifttir. Bir siyasi, bir hâkim fazla individualisme yaparsa hataya düşer, kezalik collectivisme'i de azıtırsa ayni akıbete uğrar. Devlet, beşerin içtimaiyatını tanzim eden müessesedir. Eğer beşer, dediğimiz gibi, içtimai bir mahlûk olmasaydı devlet teşekkül edemezdi...

---