ÖLENLERİN FELSEFESİ
Bu yaz Ankara’da bulunuyordum. Maarif Kongresi başlamak üzere idi. Kongre için Anadolu’nun muhtelif yerlerinden gelen muallimler belediye bahçesinin kameriyelerinde birer fikir ve münakaşa kümesi gibi toplanıyorlardı. Bu muallimlerin bir kısmıyla görüştüm. Eski mahalle mektebi hocalarıyla yeni Darulmuallimîn mezunlarını ayıran farklar var: Eskiler pek sükûtî kimselerdi. Yeniler biraz çok söylüyorlar! Eskiler vazifelerini dinî bir teslimiyetle, sabûr ve mütevekkil yaparlardı. Yeniler vazifelerini az çok fikrî, nazarî bir hâle içinde görüyorlar. Genç muallimlerin hayatı gerçi daha şuurlu, fakat çok ihtilâlli! Biraz mübalağa ile söylüyorum. Yeni muallim hasta, hırçın bir sanatkârdır, biraz da mücerred fikirlerin meftunu!..
Genç muallimlerle “maarif ıslâhatı” etrafında hayli münakaşalar yaptık. Mülâkatlarımızın birinde ben şu fikri ileri sürmüştüm, demiştim ki: Maarif hususunda her türlü ilmi ve felsefî tefekkürlerimizin, ıslâhat ve icrâât tasav-vurlarımızın tatbik edileceği saha şudur: Anadolu’nun bir kıyısında kırk-elli haneli, haneleri ottan ve çamurdan yapılmış, bacaları tezek tüten sıtmalı bir köyde yine çamurdan yapılmış bir mekteple bu mektebin tek odasında on beş, yirmi çocuk karşısında çalışan malûmatı az, vesâiti hemen hemen hiç, fakir bir köy hocası! Islâh edeceğiniz şey bu mekteple bu hocadır!
Bu mektep ne kadar toprak ve ot olursa olsun, bir mekteptir. Bu hoca ne kadar cahil ve geri olursa olsun, yine bir hocadır. Evet, bu köy ne kadar ibtidaî olursa olsun, yine bir köydür. Bütün bunlar yaşıyorlar ve yaşatıyorlar!..

---