Bizde medrese tarihi hakkında eski belgeler mevcuttur ve bunlar günümüzde yaygın şekilde değerlendirilmektedirler; ancak Darülfünun tarihi hakkında ilk çalışmayı yapmak şerefi Mehmet Ali Ayni'ye ait olmuştur. Adnan Adıvar bir makalesinde "üniversite tarihlerinin, düşüncenin gelişiminin de tarihi olduğunu" ifade eder. Bizde Darülfünun, Tanzimat'tan sonra üç başarısız atılım sonucunda ancak 1900 yılında açılabilmiştir. Her ne kadar Tıbbiye, Mülkiye, Hukuk gibi o zamana kadar birbirinden bağımsız olarak faaliyette olan yüksekokullar var ise de bunlar belirli bir anlayış dahilinde üniversite haline gelememişti. Bunun için tarihçi Bernard Lewis, Modern Türkiye'nin Doğuşu adlı ünlü eserinde İstanbul Darülfünunu bir İslam ülkesinde kurulan ilk laik üniversite olarak kabul etmektedir. İstanbul Darülfünunu 33 yıllık başarılı bir yaşamdan sonra 1933 yılında İstanbul Üniversitesi Reformu'yla tarihe karışmıştır. Ancak faal olduğu dönem, inanılmaz mücadelelerin gerçekleştiği dünya tarihinin en önemli dönemeç noktalarından birine rastlamıştır. İkinci Meşrutiyet (1908), Balkan Harbi (1911-1912), 1. Dünya Savaşı (1914-1918), Mütareke ve Milli Mücadele Yılları (1918-1922) ve en nihayet 1923'ten sonra Cumhuriyet dönemi. II. Abdülhamit döneminde Darülfünun statik bir yapıya sahiptir; fakat 1912' den sonra büyük bir atılımla aşamalar kaydetmiştir. Yayınlar artmış, yurtdışına pek çok kişi gönderilmiş, yeni bölümler açılmış, yabancı ülkelerden Türkiye'ye hatırı sayılır oranda Alman (1915-1918) ve Fransız (1927-1933) öğretim üyeleri getirilmiş ve ilk defa uluslararası alanda yayımlar yapılmıştır. İşte 1927'de yayımlanan Mehmet Ali Ayni'nin Darülfünun Tarihi bu döneme ışık tutan ilk değerlendirmelerden biridir. Darülfünun Tarihi'nin garip bir talihi olmuştur; 1928 yılında yeni harflerin kabulünden sonra Darülfünunun yayımladığı bütün kitaplar, o zaman Fen ve Edebiyat Fakültelerini içinde barındıran Zeynep Hanım Konağı'nda sağ merdivenin başındaki büyük kütüphane odasına doldurulmuştu. Bu kitaplar yıllarca orada durdu; hatta ben de çocuk iken oraya gittikçe kütüphanenin dibindeki odayı dolduran kitapları görürdüm... Prof. Dr. Aykut Kazancıgil

---