Bu bir tarih kitabı değildir. Ancak, iskeleti tarihi olaylardan oluşan ve hayali senaryolarla gerçeklere zarar vermeden beslenmiş bir romandır. Kahramanları da öyledir. Gerçek kişiliklerin yanı sıra hayali kahramanlara da yer verilmiş, ama bunlar yaşamış olanların kişiliklerini etkilememiştir. Romanda yer alan ihtiras, aşk, kıskançlık, entrika gibi insani zaaflar daha çok gerçek olaylarda ve kahramanlarda görülmektedir. Romanın yaşamış kahramanları olan Hasan Paşa ile Ali Suavi'nin kişiliklerinin birbirine benzeyen ve benzemeyen yönleri karşılaştırılmaya çalışılmıştır. Hedef ve amaçları aynı olan bu iki kişi, sadece yöntem ve üslup yönünden farklı düşünmeleri nedeniyle karşı karşıya gelmiştir. İkisi de vatanperverdir, ikisi de devletin kurtulması ve yükselmesi için çalışmıştır; biri hedefine kılıcıyla, öteki kalemiyle ulaşmak istemiştir. Ancak yine biri mevcut düzenin korunmasıyla, ötekiyse yıkılmasıyla hedefe varılabileceğine inanmıştır. Zaten tarihte aynı safta olanlar arasındaki büyük kavgalar da aynı nedenle yaşanmıştır. Hacı Hasan Paşa'nın Beşiktaş'taki Sinan Paşa Camii'nde kılınan cenaze namazına Padişah Abdülhamid'in başyaveri, mabeyinci başı, paşalar, yüksek rütbeli memurlar ve kalabalık bir halk kitlesi katılmıştır. Cenaze Barbaros Hayrettin Paşa türbesinin yanına defnedilmiştir. Ancak daha sonra Hayrettin Paşa'nın türbesinin etrafı düzenlenirken, diğer mezarlar gibi Hasan Paşa'nın mezarı da oradan alınarak Çırağan Sarayı'na hâkim bir tepe üzerinde bulunan Yahya Efendi Dergâhının mezarlığına nakledilmiştir. Kaderin cilvesine bakın ki, Ali Suavi de aynı mezarlığa gömülmüştür. Biri kılıcıyla, öteki kalemiyle devleti kurtarmaya çalışan ve gayeleri aynı olan iki vatanperver, sırf yöntemde anlaşamadıkları için ancak yıllar sonra ve ancak toprak altında bir araya gelebilmiştir. Ve yine kaderin cilvesine bakın ki, ölünceye kadar Çırağan Sarayı'na muhafızlık eden Hasan Paşa'nın ruhu şimdi de ruhu o tepeden aynı yeri gözetmektedir...

---