"Çerkesistan (Coğ.) Volga ile Don nehirleri arasında bulunan, Dağıstan, Kaheti Krallığı, Mingrel Ülkesi ve Karadeniz'le çevrelenmiş büyük Asya ülkesi. Sakinleri yarı Hıristiyan, yarı Müslüman bir dine sahiptir. Bu ülkenin bir kısmı Rus idaresine tabidir, kalan kısmı bağımsızdır. Çerkesistan'ın ana ticaret malları post ve kürk, bir de Türklere ve İranlılar a sattıkları kadınlardır. Bu kadınlar Asya'daki bütün hemcinslerinden daha güzel olmakla ünlüdür (Diderot & d'Alembert Encyc1opedie, ou Dictionnaire raisonne des sciences, des arts et des metiers - l753; Ansiklopedi yahut Kapsamlı Bilim, Sanat ve Meslekler Lügati, cilt 3) Pierre Loti'nin Aziyade (1879) isimli ünlü kitabına adını veren kahraman, Fantôme d'Orient'da (1892 - Şarkın Hayaleti) ruhu İstanbul'da köşe bucak kol gezen şu büyüleyici şark güzeli Çerkes'ti. Loti'nin Les Desenchantées (1906 - Hayal Kırıklığına Uğramış Kadınlar) kitabına konu olan üç Osmanlı kadınının elebaşısı Djenane* da öyleydi; hatta kitabın yazarı temsil eden kahramanı Andre Lhery, "devrilmiş mezar taşının altında yatan şu küçük mütevazı Çerkes kızını, hayatında yepyeni belirmiş olan Djenane'la karıştırdığını" itiraf eder, yine de, "her şeyin rehavet ve güzelliğe, büyülenmişlik ve unutulmuşluğa gömüldüğü bu sihirli saatte hiçbir pişmanlık duymadığını" söyler, çünkü "ne de olsa aynı ülkeden gelmişlerdi, ikisi de Çerkes'ti". Belki de öyle değildi aslında. Daha sonra gerçek hayatta "Djenane" olduğunu iddia eden Maria Lera (ki bir Türk kadını olmanın ne demek olduğunu iliğine kadar "hissetmesini" sağlamak için bu karmaşık dolabı çevirip Loti'yi kandırdığını öne sürecekti) Çerkes değil Fransız'dı! Her neyse, en azından Djenane'ın iki İstanbullu yardakçısı ana tarafından Çerkes'ti anlaşılan. Le Jardin fermé: Scenes de la vie feminine en Turquie (1908; Kapalı Bahçe: Türkiye'de Kadın Hayatından Manzaralar) adlı kitabında ise Lera, bir Çerkes kölesinin trajik öyküsünü anlatır…

---