Çağımızda planlamanın önemli faktörlerinden biri olarak ele alınan suni ışığın; çeşitli fonksiyonlara sahip binaların, yalnız karanlık saatlerde kullanılabilmesini temin için değil aynı zamanda gündüz müsait olmayan aydınlatma şartlarını ıslah etmek için de kullanıldığını görmekteyiz. Asrımızın ışık membaları ve aydınlatma tekniğinin, istenilen ve tasavvur edilebilen her türlü tesirin elde edilmesindeki sınırsız imkânları karşısında, bu imkânların olmadığı devirde şaheserlerini vermiş Osmanlı san'at ve mimarisinin, mekân san'atının son tekâmül safhası olan, estetik mekân basamağına yükselmiş, Osmanlı Türk camilerindeki, "mekân kompozisyonu ve ışık tesiri" probleminin, kalitatif ve kantitatif bağıntılarının araştırılması çok ilginçtir. Bu konu, başka geleneklerin, başka inançların ve nihayet bambaşka gayelerin şekillendirdiği mabetlerin içinde hissedilmesine alışılagelmiş duyguların camilerimiz içinde hissedilmemesinin bir kusur olarak, (yabancı san'at ve mimari tarihçileri tarafından) ifade edilmesiyle büsbütün ehemmiyet kazanmaktadır. Probleme kalitatif yönden ve fonksiyonel açıdan bakıldığında, menşe, gelenek ve ibadet şekillerinin farklılığı sebebiyle, aynı tesirlerin aranmasının mesnetsizliği ve yanlışlığı tezahür ettiği gibi; Osmanlı Türk camilerinin tabii aydınlanması hakkında dolaylı olarak yapılmış olan tenkitlerin de meselenin nedenlerine inilmeden verilmiş ve ölçülere dayanmayan hükümler olduğu gösterilmiştir. Ve netice olarak, konstrüktif güce ve mimari kompozisyondaki dehaya paralel olarak artan bir ışık seviyesine ulaşmış olan Osmanlı camilerinde, üniform ve yüksek seviyeli, bir aydınlatmanın lüzumlu ve var olduğuna ve bu bugünkü standartlar içinde dahi, ibadet ve dini öğretim için öngörülen nivolara ulaşılmış bulunduğuna işaret edilmiştir. Bu vesile ile mevcut orijinali suni aydınlatma tertibatıyla, bugünkü hatalı kullanılışına değinilerek bu klasik camilerin suni ışıkla aydınlatılmasında prensip olarak, gün ışığının mekâna giriş ve dağılışındaki başarılı çözümlerden ve prensiplerden faydalanılması tavsiyeye şayan görülmüştür...

---