Emile Zola’nın “Rougon - Maquart" başlığı altında yazdığı romanlardan biri olan La Terre (Toprak) in 1887 de yayınlanması büyük bir hâdise oldu. Natüralist mektebin en ileri gelenlerinden J.- H. Rosny, Lucien Descaves ve Paul Margueritte gibi muharrirler, Zola’ dan aynldılar. Zaten, bir hayli zamandan, bilhassa Germinal'in 1885 te
yayınlanmasından sonra, fırsat kolluyorlardı. Zira, natüralist ekolün kurucusu artık aşın gidiyor; romancıyı —Le Roman Expérimental (Tecrübi roman) adlı kitabında izah ettiği gibi—, bir laboratuar adamı haline getirmek istiyordu. Zola, artık eski Zola değildi. İlk zamanlardaki lirik, hattâ yer yer romantik üslûbu şöyle dursun, Germinal'deki epik üslûbundan bile eser kalmamıştı. Onun, bu durmadan duygusuzlaşan, yıllarca yeşil vâdilerden akan coşkun sanatının, şimdi çorak bir ovada kaybolduğunu görenler korkmuşlardı...
Natüralist Mektep dağıldı.
Fakat, kaynağını Balzac’ın İnsanlık Komesi'nde, daha da gerilere giderek, Diderot nun sanat anlayışında bulmak mümkün olan hatta ortaçağa kadar uzanan realizmin, bu mektebin dağılrmasiyle büsbütün kaybolduğunu sanmayalım. Flaubert, Daudet ve Maupassant’dan geçerek, Zola ile sarp bir dağ halini alan bu sanat azmanının, bize kadar uzanan bir de öbür yamacı vardır. Madame Bovary'dek: üslûbun sırrını çözmeğe çalışan nice yazar, natüralizm dağının bulutlara gömülen zirvesini görmeden, bu yamaçta bu gün hâlâ dolaşmaktadırlar. Gerçekten İngiltere’de, George Gissing, Thomas Hardy ve Samuel Butler’in eserlerinde natüralizmin izlerini sezmek mümkündür. Somerset Maugham’ın Liza of Lambeth ve James Joyce’m Ulysses adlı eserlerinin ise Zola’nın geleneğini az çok devam ettirdikleri söylenebilir... 

---