Ali Fethi Okyar, son dönem Osmanlı askeri ve siyasi hayatının ve Cumhuriyet’in kurucu siyasetinin en önemli isimlerinden biri. Buna karşılık siyasi ve askeri hayatının önemi ve tanıklığıyla ilgili çalışmaların sayısı gayet sınırlı. Anılarından derlenen Üç Devirde Bir Adam, oğlu Osman Okyar ve Mehmet Seyitdanlıoğlu tarafından hazırlanan Atatürk, Okyar ve Çok Partili Türkiye, İhsan Sabri Balkaya’nm hazırladığı Ali Fethi Okyar biyografisi, İki Gözüm Galibem Malta Sürgününden Mektuplar kitapları ile Fethi Tevetoglu’nun "Ali Fethi Okyar’m Günlük Hatıraları (3o Nisan 1921-16 Ekim 1921)” adlı makalesi, Ali Fethi Okyar'm hayatının tümü hakkında bilgi sahibi olabileceğimiz en önemli başvuru kaynakları.
Oysa bugün Türkiye tarihinin son yüzyılına damgasını vuran olayların neredeyse tamamında birinci sırada rol oynayan şahsiyetlerin arasındadır Fethi Okyar... İttihat ve Terakki’nin yönetici kadrosundadır, II. Meşrutiyet’in beyannamesini kaleme alan kişidir. 3ı Mart Ayaklanmasında Hareket Ordusu’ndadır. Sultan II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesinde ve Selanik'teki sürgünü sırasında yanı başındadır. Meclis-i Mebusan’da milletvekilliğinin yanı sıra Osmanlı İmparatorluğunun en buhranlı dönemlerinde diplomatlık yapmıştır. Trablusgarp’ta genç subaylarla birlikte îtalyanlara karşı direnişi örgütler, Balkan Savaşları’nda Bolayır muharebelerinde görev yapar.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı’nın mütte-figi olacak Bulgaristan’ın başkenti Sofya’da büyükelçilik yaparak kritik bir görevi üstlenir. Savaşın sonunda Dahiliye nazırı olarak Mondros Ateşkes Antlaşması’na imza koyan kabinede yer alır ve ardından İngilizlerce tutuklanarak önce Bekiraga Bölügü’ne, sonra Malta’ya sürgüne gönderilir.
Yurda dönüşünde Ankara’da Milli Mücadele saflarına katılır. Vekiller heyetinde Dahiliye vekili olarak görev yapar. Kurtuluş Savaşı sürerken Londra’da diplomatik faaliyetleri o yürütür, savaştan sonra başvekillik ve Meclis başkanlığı yapar. Yeni cumhuriyetin halen tartışılan çok partili demokrasi deneyimini yaşamış, Serbest Fırkayı kurmuştur.
Bu her biri çok önemli kilometre taşının pek çoğunda Mustafa Kemal Atatürk’ün en yakınındaki isimdir...

---