Pierre Loti'den bahseden Claude Farrère'in çok güzel bir teşbihi vardır: büyük dostunu, büyük meslektaşını, bir dağ silsilesinin ufukta bulutları delen en azametli bir tepesine benzetir. Bu tepe, bütün dağların en yüksek noktasıdır ve hepsine hâkimdir. Bu benzetiş, mübalağa değil, tam yerindedir. Çünkü Fransız edebiyatında Bir Sipahinin Romanı gibi birçok harika denecek eserlerin müellifi olan Pierre Loti, hakikaten, bir asırda, bazan iki yahut üç asırda yetişebilecek nadir kalem sanatkârlarından biridir. Sanat semasında, Corneille gibi, Shakespeare gibi ve bizim büyük şairimiz Abdülhak Hamit gibi, zaman geçtikçe büyüyen bir güneştir. Edebiyat nedir? En az kelime içine mümkün olabildiği kadar en çok şey sıkıştırabilmek sanatı... İşte Loti de böyledir, bütün dünyayı hemen hemen kelimesiz anlatmış gibidir. Zira herşeyden evvel, Farrère'in dediği gibi, okunmak için değil, bilhassa kendi kendisini tanımak, kendi kendine fikirlerine bir şekil vermek için yazıyordu. Bu sebepten, pek tabii olarak, en sade şekli, konuşurken en çok kullanılan kelimeleri seçiyordu. Fakat bu sadelik, onda, tasavvur edilebilecek en büyük, en fevkalbeşer ifade kudretini yaratmıştı. Loti'nin lisanı... ne renk, ne şehrayin ve bilhassa ne musiki! Bu lisanı Fransızcasından herhangi başka bir dile çeviren en usta bir mütercim, nihayet, büyük bir sabır, derin bir titizlikle, bir güzellik cihanının onda birini nakledebilir. Fakat bu onda bir bile, gözleri kamaştıracak bir parıltıdır. Yalnız Loti'nin lisanındaki musikiyi, bütün uğraşmalara rağmen, ayni ahenkle bir daha yaratmanın imkânı yoktur. Nasıl ki, "Bir Sipahinin Romanı" mütercimi de böyle bir iddiadan uzaktır. Yaptığı, sadece, Türk edebiyatı kütüphanesine bu şaheseri elinden gelebildiği kadar sadakatle çevirmektir. Bu kadar hizmetinden de az çok müftehirdir. Burada, Loti'nin, çok eski bir Türk dostu olduğunu da hatırlatmak isteriz. Vakıa, Türkiye'ye seyahatinin intibalarını o harikulade tasvirlerle, ancak Binbir Gece masallarındaki hurafelerle karıştırarak roman şekline koymuştur, haremlere, kafeslere, cumbalara tozlu sokaklara, Eyüp'ün mezarlıklarına ve servilerine susuz çeşmelere de meftun kalmıştır.

---