Küçük hikâye tarzının en mükemmel örneklerini veren milli edibimiz Ömer Seyfeddin'in bu eseri; Devlet-i Osmaniyye'nin çöküş yıllarında memaliki Osmaniyye dahilinde cereyan eden siyasi olayların münevver zümresi üstündeki etkilerini ve çöküntünün verdiği içtimai kargaşalığın düşünce hayatındaki tezahüratını biraz güldürücü, biraz düşündürücü tarzda anlatan edebi bir şaheserdir. Müellif o günleri bizzat yaşadığından ve cereyan eden olaylardan müspet yahut menfi olarak etkilendiğinden vukuat ve eşhas okuyucunun gözünde tekrar hayat bulacaktır. O devrin umumi manzarası bir Ermeni gencinin kaleminden çizilmektedir. Babasını Ermeni ihtilalinde yitiren Ermeni genci, tebaası olduğu devlete sadakatin farz olduğuna inanmaktadır. Milletini seven ve sayan bir insan olmasına rağmen gayet samimi, gayet içten "Osmanlıyım!.. " diyebilmektedir. Çünkü onun bildiği Osmanlılık; yeni bir milliyet değil, Türk ve gayr-i Türk anasırın bir bayrak gölgesinde, beraber yaşamalarını sağlayan içtimai bir mefkûredir. Bu bakımdan "Osmanlı" ülkücüsü olan bir insanın milliyet gerçeğini inkâra mecbur olmadığına inanmaktadır. Fakat "Osmanlılık" mefkûresini güçlendirerek yüce devletin yıkılmasını önlemek gayesinde olduklarını sandığı bazı kişilerin kurduğu bir derneğe girince düşünceleri değişir. Çünkü sözü geçen derneğe hâkim zihniyetin sahibi Türk üyelerin "milliyet" gerçeğinden bi-haber olduklarını görür. "Milliyet" mefhumuna hiç önem vermeyen bu kişiler, Osmanlı toplum yapısını teşkil eden kavmi topluluklara bir milliyete mensup olduklarını unutturup yeni bir milliyet teşekkülüne çalışmaktadırlar. Güya ilmi görüşme ve tartışmaların yapıldığı demek toplantılarına katılan Ermeni genci, üyelerin düştüğü tezadın gülünçlüğü karşısında hayal sükûtuna uğrar. Milliyetine bağlı ve sadık diğer gayr-i Türk üyeler dernekten ayrılırlar. Memleketin günden güne bir çıkmaza girdiğini ve istikbalinin zulmete karıştığını gören Ermeni genci, dernekte kalarak bu boş düşüncelere karşı hakkı ve hakikati savunmağa karar verir... Bilge Türk ERDEMLİ

---